Lidhja e Prizrenit

Lidhja e Prizrenit (1878–1881) ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare, e themeluar në qershor 1878 në xhaminë Bajrakli të Prizrenit për të mbrojtur trojet ndërsa Kongresi i Berlinit rivizatonte Ballkanin; kërkoi autonominë e katër vilajeteve dhe u shtyp me ushtri më 1881.

Përmbajtja9 pjesë

1. Çfarë ishte Lidhja e Prizrenit
2. Harta që u vizatua pa shqiptarët
3. Nga komiteti i Stambollit te xhamia e Prizrenit
4. Si ishte organizuar
5. Kthesa drejt autonomisë
6. Pushkë e diplomaci
7. Shtypja — dhe fitorja e fshehur brenda saj
8. Trashëgimia
9. Burimet

Në verë të 1878-s, ndërsa Evropa rivizatonte Ballkanin në sallat e Berlinit pa ftuar asnjë shqiptar, rreth tetëdhjetë burra u mblodhën në xhaminë Bajrakli të Prizrenit për të mbrojtur tokën e të parëve — dyzet e shtatë prej tyre do t'i vinin firmat Kararnamesë tetë ditë më vonë. Brenda tre vjetësh, ajo mbledhje e nisur prej frikës u kthye në programin e parë politik që fliste, qartë e me një zë, në emër të një kombi të vetëm — me një gjuhë, një hartë dhe një kërkesë: të vetëqeverisej. Lidhja Shqiptare e Prizrenit është çasti kur rrjeti shqiptar provoi të ngrihej si trup politik — dhe pikërisht prandaj u shtyp.

Pse ka rëndësi

• Kararnameja u nënshkrua më 18 qershor 1878 nga dyzet e shtatë përfaqësues kazash — në fillim si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane.
• Deri në fund të vitit 1880, nën ndikimin e Abdyl Frashërit, kërkesa u zhvendos te autonomia: një provincë e vetme me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri, Kosova — dhe shqipja në administratë e shkollë.
• Ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare; Stambolli e shtypi me ushtri më 1881.

Çfarë ishte Lidhja e Prizrenit

Lidhja e Prizrenit (1878–1881) ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare: një aleancë e bejlerëve, klerikëve, kryeparëve të maleve dhe mendimtarëve të Rilindjes, që për herë të parë mblodhi nën një kërkesë të vetme katër anët e trojeve — Shkodrën, Kosovën, Manastirin dhe Janinën. Nisi si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane dhe mbaroi si lëvizje për autonomi që vetë Stambolli e shtypi me ushtri. Midis këtyre dy pikave qëndron lindja e idesë moderne se shqiptarët ishin një komb — jo thjesht nënshtetas myslimanë e të krishterë të një perandorie, por një popull me të drejtën të mbante emrin dhe tokën e vet.

Kjo faqe është nyja kushtuar Lidhjes; për kronologjinë e plotë — betejat, tekstin e Kararnamesë, shtypjen e 1881-s — shih artikullin e thelluar: «Lidhja e Prizrenit (1878): kur mbrojtja e tokës u bë vetëdije kombëtare».

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Më 3 mars 1878, Traktati i Shën-Stefanit e mbylli Luftën Ruso-Turke duke vizatuar një Ballkan të ri — dhe në atë hartë trojet shqiptare ndaheshin lirisht mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë e Greqisë. Kur Kongresi i Berlinit, në verë të 1878-s, e zëvendësoi Shën-Stefanin me ndërhyrjen e Austro-Hungarisë dhe Britanisë, kufijtë u zbutën pjesërisht — por mësimi mbeti i njëjtë dhe i ftohtë: fati shqiptar po vendosej në salla evropiane ku asnjë shqiptar nuk ishte ftuar. Ky është thelbi i asaj që credo-ja jonë e quan rrjeti që nuk u lejua të ngrihej: jo se shqiptarët nuk u organizuan, por se sa herë u organizuan, vendimi u mor diku tjetër.

Nga komiteti i Stambollit te xhamia e Prizrenit

Lidhja nuk ra nga qielli. Që në dhjetor 1877, në Stamboll, një grup intelektualësh shqiptarë kishte ngritur një komitet për të drejtuar qëndresën. Shpirti i tij ishte Abdyl Frashëri, vëllai i madh i fisit që do t'i jepte kombit mendjen dhe vargun. Programi politik u përpunua nga vetë mendja e Rilindjes — krahas Abdylit, dijetarë si Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto. Nuk ishin malësorë të rastit; ishin njerëz që e dinin se ç'do të thoshte një komb dhe si ndërtohej. Më 18 qershor 1878 qëndrimet u shkruan në një dokument të quajtur Kararname — "vendimore" — të nënshkruar nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave, me firmat e Iljaz Pashë Dibrës e Abdullah Pashë Drenit në krye. Në fillim teksti ishte i kujdesshëm, madje konservator: fliste për mbrojtjen e tokës brenda kornizës osmane. Kjo nuk ishte frikacakëri — ishte taktikë; një lëvizje sapolindur nuk mund t'i shpallte luftë njëkohësisht katër shteteve dhe Perandorisë.

Si ishte organizuar

Kuvendi Themelues u mblodh më 10 qershor 1878 në xhaminë Bajraklie të Prizrenit — qyteti që deri një vit më parë kishte qenë qendra e Vilajetit të Kosovës. Abdyl Frashëri e formuloi qëllimin pa zbukurime: t'u pritej hovi armiqve duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar për mbrojtjen e trojeve të trashëguara.

Kararnameja e 18 qershorit u firmos nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave të vilajetit, në krye me Iljaz pashë Dibrën dhe Abdullah pashë Drenin. Sulltan Abdyl-Hamidi II — i paaftë t'u shmangej traktateve — e mbështeti nisjen e Lidhjes në mënyrë të llogaritur: thirri në Stamboll Sheh Mustafa Tetovën dhe Abdyl bej Frashërin, u shkroi prijësve vendorë dhe urdhëroi komandantët ushtarakë të mos e pengonin. Mbështetja e llogaritur nuk e parandaloi dot evoluimin drejt autonomisë.

Struktura ishte ajo e një qeverie të përkohshme, jo e një rezistence të rastit. Tre komitete e mbanin: Punët e Jashtme (Abdyl bej Frashëri, Shaban bej Peja, Galip bej Shkupi, Asaf efendi Manastiri), të Brendshmet (Haxhi Shabani, Qorr Abdyl efendi, Mahmut Qypërliu, Esat pashë Tetova) dhe Financat (Sulejman agë Vokshi, Zija bej Prishtina, Shefik bej Gjilani). Ato mbanin korrespondencën diplomatike, administrimin territorial, mobilizimin e ushtrisë vullnetare dhe mbledhjen e fondeve për armatim. Degën e Prizrenit e kryesonte Ymer efendi Prizreni. Deri më 23 qershor ishin mbledhur delegatët e të gjitha qyteteve shqiptare; më 30 qershor mbërritën edhe përfaqësuesit e Shkodrës, me Jusuf agë Sokolin dhe shtatë krerë nga Malësia.

Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit u vu nën mbrojtje shtetërore më 26 shkurt 1968.

Kthesa drejt autonomisë

Por idetë kanë logjikën e tyre. Nga fundi i vitit 1880, nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Abdyl Frashërit, Lidhja kaloi nga mbrojtja e thjeshtë e tokës te kërkesa për autonomi: një provincë të vetme shqiptare, me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri dhe Kosova — të bashkuara, me nëpunës vendas dhe me gjuhë shqipe në administratë e shkollë. Kërkesa për të bashkuar katër vilajetet ishte, në thelb, vizatimi i parë i Shqipërisë mbi hartën politike — vendi që ende nuk ekzistonte si shtet, por që tashmë ekzistonte si ide. Pikërisht këtu Lidhja takon programin më të gjerë të Rilindjes: mbrojtja e tokës kërkonte një popull të vetëdijshëm, dhe vetëdija kërkonte gjuhë e shkollë. Nuk është rastësi që pak vite më vonë do të çelej beteja gjysmëshekullore për alfabetin shqip, e cila do të mbyllej te Kongresi i Manastirit (1908). Lidhja ishte krahu politik e ushtarak i të njëjtit zgjim që, në fushën e shkronjave, e bënte poezia e Pashko Vasës me kushtrimin «Çou, shqyptar, prej gjumit çou».

Pushkë e diplomaci

Lidhja nuk mbeti vetëm në letër. Me rreth tridhjetë mijë burra nën armë, ajo u përball ushtarakisht me përpjekjet për t'i shkëputur Plava e Gusia. Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze që synonin t'i merrnin këto troje. Më pas erdhi qëndresa për Ulqinin, qytetin që Fuqitë e Mëdha vendosën t'ia dorëzonin Malit të Zi. Beteja ishte e pabarabartë dhe humbi — por nuk ishte e kotë: si Mali i Zi ashtu edhe Greqia morën më pak tokë shqiptare nga sa ua kishte premtuar fillimisht Berlini. Gjaku i derdhur kishte një peshë diplomatike.

Shtypja — dhe fitorja e fshehur brenda saj

Kur Lidhja mori kontrollin e qyteteve të Kosovës dhe nisi të sillej si një qeveri më vete, Stambolli e kuptoi se nuk ishte më vegël besnike, por rival. Në prill 1881, Sulltan Abdyl Hamidi II dërgoi Dervish Turgut Pashën me një ushtri për ta shtypur. Prizreni ra; qëndresa e fundit u thye. Abdyl Frashëri, fillimisht i dënuar me vdekje, u burgos dhe vdiq pak vjet pas lirimit, i thyer fizikisht por jo si ide. Konica do të na mësonte të mos i zbukuronim humbjet: Lidhja e Prizrenit, ushtarakisht, dështoi — u shtyp brutalisht dhe nuk e arriti shtetin. Por dështimet kanë trashëgimtarë.

Trashëgimia

Brenda tre vjetësh, një popull që Evropa e trajtonte si masë pa emër kishte nxjerrë një program, një kërkesë territoriale dhe një emër kombëtar. Çdo lëvizje e mëvonshme eci mbi gurin që u vu në xhaminë e Prizrenit: Lidhja e Pejës (1899), Kongresi i Manastirit dhe, më në fund, shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali në Vlorë. Atje, te Prizreni, për herë të parë mbrojtja e tokës u kthye në vetëdije kombëtare — dhe vetëdija, ndryshe nga ushtritë, nuk shtypet me dekret. Ky është leksioni i hidhur dhe krenar i rrjetit shqiptar të shekullit XIX: u shtyp sepse u ngrit, dhe u ngrit prapë.