Lidhja e Prizrenit: dyzet e shtatë burra që e kthyen mbrojtjen e tokës në komb

Në verë të 1878-s, ndërsa Evropa rivizatonte Ballkanin në sallat e Berlinit pa ftuar asnjë shqiptar, rreth tetëdhjetë burra u mblodhën në xhaminë Bajrakli të Prizrenit për të mbrojtur tokën e të parëve — dyzet e shtatë prej tyre do t'i vinin firmat Kararnamesë tetë ditë më vonë. Brenda tre vjetësh, ajo mbledhje e nisur prej frikës u kthye në programin e parë politik që fliste, qartë e me një zë, në emër të një kombi të vetëm — me një gjuhë, një hartë dhe një kërkesë: të vetëqeverisej. Lidhja Shqiptare e Prizrenit është çasti kur rrjeti shqiptar provoi të ngrihej si trup politik — dhe pikërisht prandaj u shtyp.

Pse ka rëndësi

• Kararnameja u nënshkrua më 18 qershor 1878 nga dyzet e shtatë përfaqësues kazash — në fillim si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane.
• Deri në fund të vitit 1880, nën ndikimin e Abdyl Frashërit, kërkesa u zhvendos te autonomia: një provincë e vetme me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri, Kosova — dhe shqipja në administratë e shkollë.
• Ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare; Stambolli e shtypi me ushtri më 1881.

Çfarë ishte

Lidhja e Prizrenit (1878–1881) ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare: një aleancë e bejlerëve, klerikëve, kryeparëve të maleve dhe mendimtarëve të Rilindjes, që për herë të parë mblodhi nën një kërkesë të vetme katër anët e trojeve — Shkodrën, Kosovën, Manastirin dhe Janinën. Nisi si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane dhe mbaroi si lëvizje për autonomi që vetë Stambolli e shtypi me ushtri. Midis këtyre dy pikave qëndron lindja e idesë moderne se shqiptarët ishin një komb — jo thjesht nënshtetas myslimanë e të krishterë të një perandorie, por një popull me të drejtën të mbante emrin dhe token e vet.

Kjo faqe është nyja kushtuar Lidhjes; për kronologjinë e plotë — betejat, tekstin e Kararnamesë, shtypjen e 1881-s — shih artikullin e thelluar: «Lidhja e Prizrenit (1878): kur mbrojtja e tokës u bë vetëdije kombëtare».

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Më 3 mars 1878, Traktati i Shën-Stefanit e mbylli Luftën Ruso-Turke duke vizatuar një Ballkan të ri — dhe në atë hartë trojet shqiptare ndaheshin lirisht mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë e Greqisë. Kur Kongresi i Berlinit, në verë të 1878-s, e zëvendësoi Shën-Stefanin me ndërhyrjen e Austro-Hungarisë dhe Britanisë, kufijtë u zbutën pjesërisht — por mësimi mbeti i njëjtë dhe i ftohtë: fati shqiptar po vendosej në salla evropiane ku asnjë shqiptar nuk ishte ftuar. Ky është thelbi i asaj që credo-ja jonë e quan rrjeti që nuk u lejua të ngrihej: jo se shqiptarët nuk u organizuan, por se sa herë u organizuan, vendimi u mor diku tjetër.

Nga komiteti i Stambollit te xhamia e Prizrenit

Lidhja nuk ra nga qielli. Që në dhjetor 1877, në Stamboll, një grup intelektualësh shqiptarë kishte ngritur një komitet për të drejtuar qëndresën. Shpirti i tij ishte Abdyl Frashëri, vëllai i madh i fisit që do t'i jepte kombit mendjen dhe vargun. Programi politik u përpunua nga vetë mendja e Rilindjes — krahas Abdylit, dijetarë si Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto. Nuk ishin malësorë të rastit; ishin njerëz që e dinin se ç'do të thoshte një komb dhe si ndërtohej. Më 18 qershor 1878 qëndrimet u shkruan në një dokument të quajtur Kararname — "vendimore" — të nënshkruar nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave, me firmat e Iljaz Pashë Dibrës e Abdullah Pashë Drenit në krye. Në fillim teksti ishte i kujdesshëm, madje konservator: fliste për mbrojtjen e tokës brenda kornizës osmane. Kjo nuk ishte frikacakëri — ishte taktikë; një lëvizje sapolindur nuk mund t'i shpallte luftë njëkohësisht katër shteteve dhe Perandorisë.

Kthesa drejt autonomisë

Por idetë kanë logjikën e tyre. Nga fundi i vitit 1880, nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Abdyl Frashërit, Lidhja kaloi nga mbrojtja e thjeshtë e tokës te kërkesa për autonomi: një provincë të vetme shqiptare, me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri dhe Kosova — të bashkuara, me nëpunës vendas dhe me gjuhë shqipe në administratë e shkollë. Kërkesa për të bashkuar katër vilajetet ishte, në thelb, vizatimi i parë i Shqipërisë mbi hartën politike — vendi që ende nuk ekzistonte si shtet, por që tashmë ekzistonte si ide. Pikërisht këtu Lidhja takon programin më të gjerë të Rilindjes: mbrojtja e tokës kërkonte një popull të vetëdijshëm, dhe vetëdija kërkonte gjuhë e shkollë. Nuk është rastësi që pak vite më vonë do të çelej beteja gjysmëshekullore për alfabetin shqip, e cila do të mbyllej te Kongresi i Manastirit (1908). Lidhja ishte krahu politik e ushtarak i të njëjtit zgjim që, në fushën e shkronjave, e bënte poezia e Pashko Vasës me kushtrimin "Çoniu, shqiptarë, prej gjumit çoniu".

Pushkë e diplomaci

Lidhja nuk mbeti vetëm në letër. Me rreth tridhjetë mijë burra nën armë, ajo u përball ushtarakisht me përpjekjet për t'i shkëputur Plava e Gusia. Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze që synonin t'i merrnin këto troje. Më pas erdhi qëndresa për Ulqinin, qytetin që Fuqitë e Mëdha vendosën t'ia dorëzonin Malit të Zi. Beteja ishte e pabarabartë dhe humbi — por nuk ishte e kotë: si Mali i Zi ashtu edhe Greqia morën më pak tokë shqiptare nga sa ua kishte premtuar fillimisht Berlini. Gjaku i derdhur kishte një peshë diplomatike.

Shtypja — dhe fitorja e fshehur brenda saj

Kur Lidhja mori kontrollin e qyteteve të Kosovës dhe nisi të sillej si një qeveri më vete, Stambolli e kuptoi se nuk ishte më vegël besnike, por rival. Në prill 1881, Sulltan Abdyl Hamidi II dërgoi Dervish Turgut Pashën me një ushtri për ta shtypur. Prizreni ra; qëndresa e fundit u thye. Abdyl Frashëri, fillimisht i dënuar me vdekje, u burgos dhe vdiq pak vjet pas lirimit, i thyer fizikisht por jo si ide. Konica do të na mësonte të mos i zbukuronim humbjet: Lidhja e Prizrenit, ushtarakisht, dështoi — u shtyp brutalisht dhe nuk e arriti shtetin. Por dështimet kanë trashëgimtarë.

Trashëgimia

Brenda tre vjetësh, një popull që Evropa e trajtonte si masë pa emër kishte nxjerrë një program, një kërkesë territoriale dhe një emër kombëtar. Çdo lëvizje e mëvonshme eci mbi gurin që u vu në xhaminë e Prizrenit: Lidhja e Pejës (1899), Kongresi i Manastirit dhe, më në fund, shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali në Vlorë. Atje, te Prizreni, për herë të parë mbrojtja e tokës u kthye në vetëdije kombëtare — dhe vetëdija, ndryshe nga ushtritë, nuk shtypet me dekret. Kjo është leksioni i hidhur dhe krenar i rrjetit shqiptar të shekullit XIX: u shtyp sepse u ngrit, dhe u ngrit prapë.