Hasan Tahsini: rektori i parë i Darülfünun-it

Ka njerëz që historia i vë saktësisht në kufi — mes botëve, mes gjuhëve, mes një bese të vjetër dhe një shkence të re. Hoxha Hasan Tahsini është një prej tyre: hoxhë nga një fshat i Çamërisë që u bë profesor i astronomisë, dhe astronom që s'u shkëput kurrë nga rrethi i njerëzve që po përpiqeshin t'i jepnin kombit të tij një alfabet. Rektor i parë i universitetit modern osman, ai qëndron sot si një nga dëshmitë më të qarta se sa larg mund të shkonte një mendje shqiptare në shekullin e nëntëmbëdhjetë — dhe sa shtrenjtë e paguante perandoria vetë kur ajo mendje fliste haptas për diturinë.

Kush ishte

Hasan Tahsini lindi më 7 prill 1811 në fshatin Ninat të Konispolit, në Çamërinë e largët jugore, atëherë tokë osmane. I ati, Osman Efendi, i përkiste ulemasë, shtresës së dijetarëve fetarë, dhe fëmija e nisi jetën ashtu siç e niste çdo djalë i një familjeje të tillë — me arsim fetar, në gjuhën dhe në kanunin e medresesë. Asgjë në atë fillim modest nuk parashikonte se ky djalë i Çamërisë do të thirrej një ditë të drejtonte katedrën më të lartë shkencore të një perandorie.

Dymbëdhjetë vjet në Paris

Nga fundi i viteve 1850, Tahsini u dërgua në Paris — një udhëtim që, për një dijetar të formuar në medrese, ishte pothuajse një kalim në një jetë tjetër. Atje qëndroi afër dymbëdhjetë vjet, duke shërbyer si imam i ambasadës osmane, ndërkohë që në të njëjtën kohë ndiqte mësimet e matematikës, astronomisë dhe shkencave të natyrës që Evropa e shekullit të nëntëmbëdhjetë po i zbulonte me një shpejtësi marramendëse. Ai u kthye në Stamboll rreth vitit 1869, duke sjellë me vete jo thjesht njohuri, por një mënyrë të re të parit të botës — një sintezë që pak bashkëkohës të tij mund ta kishin arritur.

Rektori i parë i Darülfünun-it

Në 1870, kur Perandoria Osmane hapi Darülfünun-in, universitetin e saj të parë modern, qeveria osmane e pa Hasan Tahsinin si njeriun e duhur për ta drejtuar — dhe kështu u bë rektori i parë i institucionit, paraardhësit të sotmes Universitet i Stambollit. Ligjëroi vetë fizikë, astronomi dhe psikologji, dhe la pas edhe disa nga veprat e para në gjuhën turke të shkencës popullore moderne: një hyrje në astronominë e re dhe një nga trajtesat e para turke që trajtonin shkencën e shpirtit. Por posti i rektorit nuk zgjati gjatë. Sipas kujtesës së kohës, tregohet se një demonstrim ose ligjëratë e tij shkencore ngjalli një përplasje mes dijes së re dhe ortodoksisë fetare, dhe brenda rreth një viti Tahsini u shkarkua. Ç'ishte shkaku i saktë mbetet ende çështje kujtese e trashëguar më shumë se dokument i mbyllur — por vetë fakti që një perandori pati nevojë të hapte një universitet, e pastaj u tremb prej tij, thotë vetë historinë.

Alfabeti dhe rrethi i Stambollit

Ndërsa Stambolli e njihte si shkencëtar, bashkëkombësit e tij e njihnin si diçka tjetër: një zë në rrethin e Rilindjes që po përgatiste, në heshtje dhe me durim, armën më të thjeshtë e më të fuqishme që një popull mund ta ketë — shkronjat e veta. Bashkë me Sami Frashërin, Tahsini punoi për një alfabet shqip, në atë Stamboll ku bashkoheshin mendjet e diasporës çame, toske e geke. E gjejmë të lidhur me Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar, themeluar në Stamboll më 1877 — pikërisht në vitet kur Lidhja e Prizrenit po i jepte kombit shqiptar zërin e tij të parë politik të organizuar — dhe me mjedisin që solli, më 1879, Shoqërinë e Shtypjes së Shkronjave Shqip, krahas Sami Frashërit, Jani Vretos dhe Pashko Vasës. Ishte një rreth i vogël, larg atdheut, që po shkruante mbi letër atë çka perandoria nuk donte ta shihte: një komb.

Trashëgimia

Hasan Tahsini vdiq në Stamboll më 3 korrik 1881, larg Konispolit ku kishte lindur shtatëdhjetë vjet më parë. Rëndësia e tij s'qëndron vetëm te katedra e parë e Darülfünun-it, por te vetë figura që bashkoi: mendja që perandoria e besoi t'i mësonte shkencën botës i përkiste një populli të cilit po i mohohej e drejta të shkruante veten. I njëjti refleks që e nxori Tahsinin nga katedra — frika nga e reja — ishte kushëri i afërt i refleksit që e mbante Shqipërinë pa alfabet zyrtar dhe pa zë politik. Por Tahsini nuk mbeti figurë tragjike; mbeti ndërtues — urë mes Parisit të dijes dhe Stambollit të pushtetit, mes shkencës moderne dhe rrethit çamo-shqiptar që po hidhte, gërmë pas gërme, themelet e një kombi që do të ngrihej me të drejtën e vet.