Bajo Topulli: mësuesi që ngriti çetën e parë të lëvizjes kombëtare

Lëvizjet kombëtare nuk nisin gjithmonë me pushkën; shpesh nisin me një tabelë të zezë. Bajo Topulli qe njëkohësisht mësues dhe komitat — një burrë që e kaloi gjysmën e jetës duke shpjeguar mësime në një gjimnaz osman dhe gjysmën tjetër duke organizuar qëndresën e armatosur kundër tij. Ndër figurat e Rilindjes së vonë, pak veta e mbartin aq qartë kalimin nga fjala te vepra: ai qe njeriu që themeloi njëkohësisht komitetin e parë të fshehtë dhe çetën e parë kombëtare të jugut, duke i dhënë lëvizjes shqiptare një trup të organizuar atje ku më parë kishte vetëm ndjenjë.

Nga Gjirokastra te katedra e Manastirit

Bajram Fehmi Topulli — i njohur në histori si Bajo Topulli — lindi më 1868 në Gjirokastër, atëherë pjesë e Vilajetit të Janinës në Perandorinë Osmane. Rridhte nga një familje e njohur tosko-shqiptare e qytetit të gurtë: i biri i Ago Topullit dhe i Hasijes, bijë e një dere nga Kardhiqi. Shkollimin e ndoqi brenda sistemit osman dhe u bë mësues — profesion që në atë kohë ishte vetë një akt politik, sepse çështja e gjuhës dhe e shkollës shqipe qëndronte në zemër të zgjimit kombëtar. Karriera e çoi në Manastir (Bitola), kryeqendrën administrative e kulturore të shqiptarëve të Maqedonisë, ku shërbeu si drejtor në gjimnazin osman (idadije). Manastiri i atyre viteve qe një kryqëzim idesh: aty do të mblidhej më 1908 edhe Kongresi i Manastirit që do t'i jepte shqipes një alfabet të vetëm. Në po atë qytet, disa vjet më herët, Topulli po ndërtonte krahun tjetër të së njëjtës çështje — atë të veprimit.

Komiteti «Për lirinë e Shqipërisë»

Në nëntor të vitit 1905, ndërkohë që drejtonte shkollën në Manastir, Bajo Topulli themeloi një komitet të fshehtë atdhetarësh me emrin «Për lirinë e Shqipërisë». Qëllimi i tij ishte i qartë dhe i rrezikshëm: të përgatiste kryengritjen e armatosur kundër sundimit osman. Nga bërthama e Manastirit ideja u shpërnda shpejt në jug, duke frymëzuar komitete të ngjashme në Korçë, në Kolonjë e në Gjirokastër. Topulli u dërgua vetë për agjitacion nëpër anët e Prespës dhe të Korçës, duke lidhur fshat me fshat në një rrjet të fshehtë. Ky ishte një hap i ri për lëvizjen kombëtare: aty ku Lidhja e Prizrenit e brezit të mëparshëm kishte qenë një aleancë e hapur prijësish, komiteti i Topullit qe një strukturë konspirative, e ngjashme me organizatat revolucionare të kohës në Ballkan — një makinë e vogël, e disiplinuar, e ndërtuar për të bërë kryengritje.

Çeta e Melçanit

Fjalës i erdhi radha e veprës në mars të vitit 1906. Në teqenë bektashiane të Melçanit, pranë Korçës, Bajo Topulli dhe i vëllai i vogël, Çerçiz Topulli, themeluan çetën e parë kombëtare shqiptare të armatosur — grupin gueril që do të bëhej modeli i mbarë lëvizjes çetare të jugut. Çeta veproi për rreth tri vjet në trevën e Kolonjës e të Korçës, në një terren malor ku besa dhe njohja e vendit ua shtonin forcën luftëtarëve përballë xhandarmërisë osmane. Beteja e Mashkullorës, ku çeta e Topullëve u përball me ushtrinë osmane, do të mbetej ngjarja që e futi lëvizjen çetare në kujtesën kombëtare.

Veprimtaria e çetës u ndërthur edhe me përplasjen tjetër të kohës: luftën për kishën dhe shkollën shqipe kundër presionit të Patriarkanës greke, që synonte t'i mbante ortodoksët shqiptarë nën ndikimin helenizues. Më 22 shtator 1906, çeta vrau Foton (Photios), mitropolitin grek të Korçës — një akt që burimet e regjistrojnë si pjesë të kësaj përleshjeje mbi identitetin fetar e gjuhësor të Shqipërisë juglindore. Ishte një kohë e ashpër, ku kufiri mes çështjes kombëtare dhe dhunës politike ishte i hollë; kronikat e ruajnë ashtu siç ndodhi, pa e zbukuruar.

Nga Bostoni te Shkupi

Bajo Topulli nuk qe vetëm njeri i malit; qe edhe njeri i rrjetit të gjerë diasporik që e ushqeu Rilindjen. Më 1907 shoqëria atdhetare «Bashkimi» e Bukureshtit e dërgoi në Boston, në një mision te kolonia e madhe shqiptare e Amerikës — po ai qark mërgimtarësh nga i cili do të dilte më vonë gazeta Dielli dhe vetë Fan Noli. Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, kur për pak muaj u hap një dritare lirie, Topulli u kthye në veprimtari të hapur: bashkë me publicistin Shahin Kolonjën shkoi në Shkup për të ngritur një klub shqiptar, një nga shumë shoqëritë e para që mbinë atë vit nëpër trojet shqiptare. Kështu, brenda pak vitesh, i njëjti njeri kishte lidhur Manastirin me Korçën, Korçën me Bostonin dhe Bostonin me Shkupin — një hartë që tregon se sa e gjerë dhe e ndërlidhur ishte bota shqiptare edhe kur nuk kishte ende shtet.

Trashëgimia

Modeli që ndërtoi Bajo Topulli — komiteti i fshehtë që përgatit terrenin dhe çeta që vepron — u përsërit anembanë hapësirës shqiptare në vitet para pavarësisë, nga jugu i Topullëve te malësitë veriore ku vepronte Isa Boletini. Ishte i njëjti kod i qëndresës, i shprehur në dy skaje të vendit njëkohësisht. Kronikani i çetës, shkrimtari Mihal Grameno, do ta ruante kujtimin e këtyre viteve në faqet e veta, ndërsa fara e organizimit që mbolli Topulli do të jepte fryt përfundimtar në nëntorin e vitit 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë. Bajo Topulli vetë u nda nga jeta më 24 korrik 1930 në Sarandë, në shtëpinë e të vëllait, larg zhurmës së çetave të rinisë. Emri i tij mbetet ai i mësuesit që kuptoi se një komb nuk zgjohet vetëm me libra e as vetëm me pushkë, por me të dyja bashkë — dhe që pati guximin t'i mbante të dyja në të njëjtat duar.