Hasan Prishtina: kosovari që i dha pavarësisë goditjen e fundit

Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873 – Selanik, 13 gusht 1933), me emrin e vërtetë Hasan Berisha, ishte kryengritësi, deputeti dhe burrështetasi që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare goditjen e saj vendimtare pak muaj para pavarësisë. Ai udhëhoqi kryengritjen e madhe të vitit 1912 që thyeu pushtetin osman në trojet shqiptare dhe formuloi «katërmbëdhjetë pikat» — kërkesat për autonomi që Stambolli u detyrua t'i pranonte në gusht të atij viti, duke ia hapur rrugën shpalljes së pavarësisë në Vlorë. Ishte një kosovar në zemër të një beteje mbarëshqiptare: po të kishte pasur fatin ndryshe, pavarësia mund të ishte shpallur në Kosovë e jo në bregdet. Por shteti që ndihmoi ta lindte nuk mundi ta mbronte Kosovën e tij; e njëjta Kosovë mbeti jashtë kufirit, ndërsa Hasan Prishtina kaloi jetën si kryetar i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës dhe si armiku i betuar i Ahmet Zogut — që në fund e vrau. E varrosën në Kukës, në një hap nga kufiri që s'e kapërceu dot i gjallë.

Pse ka rëndësi

• Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873 – Selanik, 13 gusht 1933), me emrin e vërtetë Hasan Berisha, udhëhoqi kryengritjen e madhe të vitit 1912 që thyeu pushtetin osman në trojet shqiptare.
• «Katërmbëdhjetë pikat» e tij — kërkesat për autonomi që Stambolli u detyrua t'i pranonte në gusht të atij viti — ia hapën rrugën shpalljes së pavarësisë në Vlorë.
• Shteti që ndihmoi ta lindte nuk mundi ta mbronte Kosovën e tij: e kaloi pjesën tjetër të jetës si kryetar i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës dhe u varros në Kukës, një hap nga kufiri.

Nga Vushtrria te parlamenti osman

Hasani lindi më 1873 në Vushtrri, në atë Vilajet të Kosovës ku emri i familjes së tij ishte Berisha; mbiemrin «Prishtina» do ta merrte më vonë, sipas zakonit të kohës, nga qyteti që përfaqësonte. Arsimimin e mori larg vendlindjes — në një shkollë të mesme franceze në Selanik dhe pastaj në një kolegj administrate në Stamboll — formim që i dha njëkohësisht gjuhën e Perëndimit dhe njohjen e mekanizmave të perandorisë brenda së cilës do të luftonte. Kur Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 premtoi reforma e liri, Hasan Prishtina, si shumë atdhetarë të tjerë, i mbështeti fillimisht dhe u zgjodh deputet i sanxhakut të Prishtinës në parlamentin osman. Por shpresa zgjati pak: kur qeveria e re nisi të njëjtën politikë shtypjeje ndaj shqiptarëve, ai e denoncoi hapur nga foltorja e Stambollit dhunën e ushtruar mbi popullin e vet. Në vitin 1912 e humbi vendin në parlament — bashkë me tërë deputetët shqiptarë. Rruga e fjalës brenda perandorisë ishte mbyllur; mbetej ajo e armëve.

Kryengritja e 1912-s dhe katërmbëdhjetë pikat

Në pranverë e verë të vitit 1912 Hasan Prishtina u bë organizatori dhe udhëheqësi kryesor i kryengritjes së madhe që përfshiu Kosovën, krah luftëtarëve të malësisë e krerëve si Isa Boletini. Kryengritësit shqiptarë morën nën kontroll pjesën dërrmuese të Vilajetit të Kosovës dhe hynë në Shkup, duke e lënë qeverinë osmane pa asnjë forcë efektive për t'u përballur me ta. Mbi këtë epërsi ushtarake Hasan Prishtina ndërtoi kërkesën politike: një listë kërkesash për vetëqeverisje të njohura si katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës, të cilat iu paraqitën autoriteteve osmane në gusht 1912. Nën presionin e kryengritjes, Stambolli pranoi pjesën më të madhe të tyre — njohja e një hapësire të gjerë autonomie kulturore, administrative e shkollore për trojet shqiptare. Ishte fitorja politike që thyeu përfundimisht pushtetin osman në Shqipëri dhe e la fushën të hapur për hapin e radhës. Vetëm pak javë më vonë, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali do të shpallte pavarësinë në Vlorë. Historia e ka regjistruar ironinë që përmban ky moment: sepse kryengritja niste nga Kosova, pavarësia mund të ishte shpallur po aty — dhe një Shqipëri që do ta përfshinte Kosovën brenda kufijve të vet vështirë se do t'i mbijetonte pushtimit serb që erdhi po atë vjeshtë. Për vetë ngjarjen kemi kryengritjen e 1912-s dhe katërmbëdhjetë pikat që i hapën udhën pavarësisë të trajtuara veçmas.

Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës

Pavarësia e vitit 1912 e la Kosovën jashtë kufijve të shtetit të ri: vjeshta e atij viti solli pushtimin serb, dhe brezi që kishte çliruar Kosovën nga osmanët u gjend i detyruar ta mbronte atë nga një zot i ri. Pas vitit 1918 Hasan Prishtina iku jashtë vendit bashkë me Bajram Currin — në Vjenë e pastaj në Romë — dhe u vu në krye të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, organizatës që bashkonte mërgatën kosovare në përpjekjen për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Në tetor 1919 udhëtoi në Konferencën e Paqes në Paris për ta parashtruar këtë çështje para Fuqive të Mëdha; delegacionit kosovar nuk iu dha as e drejta të merrte fjalën. Është vija e njëjtë e mohimit që përshkon tërë historinë e Kosovës: zëri ngrihet, dera mbyllet. Komiteti mbeti megjithatë nyja rreth së cilës u organizua për vite rezistenca kosovare, e lidhur me lëvizjen e kaçakëve brenda vendit — të njëjtën rrjetë ku vepronte edhe Kadri Prishtina, që i lidhi kaçakët e Kosovës me shtetin shqiptar.

Ministër, kryeministër pesëditësh, kryengritës

Brenda shtetit shqiptar Hasan Prishtina mbajti detyra të larta që në fillimet e tij: ministër i bujqësisë në dhjetor 1913 dhe ministër i postave në mars 1914, para se Lufta e Parë Botërore ta gjente duke organizuar formacione vullnetarësh. Pas luftës u kthye në jetën politike të Shqipërisë: në janar 1920 ndihmoi në organizimin e Kongresit të Lushnjës, që rithemeloi shtetin shqiptar mbi baza të reja, dhe në prill 1921 u zgjodh deputet i Dibrës. Po atë vit mori pjesë në një grusht shteti dhe u bë kryeministër i Shqipërisë — për vetëm pesë ditë, nga 7 deri më 12 dhjetor 1921. E rrëzoi nga posti Ahmet Zogu, i cili e quante të domosdoshme shmangien e çdo përplasjeje me Beogradin — pra edhe braktisjen e çështjes së Kosovës që ishte vetë kuptimi i jetës së Hasan Prishtinës. Nga ai çast rrugët e dy burrave u ndanë përgjithmonë: Hasani do të organizonte kryengritje në Kosovë e disa ngritje kundër qeverisë brenda Shqipërisë, të gjitha të shtypura.

Armiku i Zogut dhe vrasja në Selanik

Kur Revolucioni Demokratik i vitit 1924 e solli në pushtet Fan Nolin, Hasan Prishtina u kthye në Tiranë dhe e shoqëroi Nolin deri në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, ku çështja shqiptare u parashtrua para botës. Por qeveria e Nolit ra shpejt, dhe kur Zogu mori pushtetin në fund të vitit 1924, Hasan Prishtinës iu desh sërish të linte Shqipërinë. Meqë në Kosovën e vet nuk mund të kthehej, u vendos në Selanik, ku bleu një shtëpi të madhe dhe jetoi si mërgimtar. Armiqësia me Zogun u bë vdekjeprurëse: të dy burrat u përpoqën ta vrisnin njëri-tjetrin, dhe në qershor 1933 regjimi i Zogut e dënoi Hasan Prishtinën me vdekje në mungesë. Fituesi doli Zogu. Më 13 gusht 1933, në Selanik, Hasan Prishtina u vra nga një njeri i quajtur Ibrahim Çelo, agjent në shërbim të mbretit. Kështu u shua, në dhé të huaj, njeriu që kishte thyer pushtetin osman në Kosovë. Eshtrat e tij u rivarrosën më 1977 në Kukës, pranë kufirit me Kosovën — sa afër vendlindjes që s'mundi ta çlironte përgjithmonë.

Rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Jeta e Hasan Prishtinës është historia e një rrjeti mbarëshqiptar që gjithnjë u pengua në çastin e fitores. Ai doli nga e njëjta tokë e Vushtrrisë ku dy breza më parë Lidhja e Prizrenit kishte shpallur se shqiptarët ishin një komb; ai luftoi krah për krah me kryengritësit e Kosovës si Isa Boletini; ai e çliroi Kosovën nga osmanët vetëm që ta shihte të humbur te Serbia; ai u bë kryeministër i Shqipërisë vetëm që të rrëzohej sepse s'donte ta harronte Kosovën. Fjala e tij nuk u dëgjua në Paris, kryengritja e tij nuk u shndërrua në shtet për Kosovën, dhe jeta e tij u mbyll me një plumb në mërgim. Por katërmbëdhjetë pikat mbetën: dëshmia se ishte pikërisht një kosovar ai që i dha lëvizjes kombëtare goditjen që solli pavarësinë. Varri i tij në Kukës, në një hap nga kufiri, është vetë historia e shqiptarëve në një figurë të vetme — një komb i ndarë nga një vijë që një prej themeluesve të tij s'e kapërceu dot as i vdekur për dekada.