Hasan Prishtina: kryengritja e 1912-s

Ka njerëz që historia i kujton për një fjalim, dhe ka të tjerë që e bëjnë historinë të mbajë fjalën e tyre. Hasan Prishtina i takoi llojit të dytë. Kur, në sallën e parlamentit osman, deputeti i ri nga Vushtrria u ngrit dhe u tha kolegëve xhonturq se politika e tyre do të sillte një revolucion në Shqipëri, ai nuk po profetizonte — po njoftonte një vendim të marrë tashmë. Pak muaj më vonë, malet e Kosovës ishin në zjarr, dhe Perandoria që kishte sunduar pesë shekuj u detyrua të ulej e të dëgjonte.

Nga Berisha te Prishtina

Lindi më 27 shtator 1873 në Vushtrri, me emrin Hasan Berisha — biri i një familjeje të njohur të Kosovës. Shkolloi mendjen ashtu si shkollohej elita e kohës: gjimnazin francez në Selanik, pastaj politikë e drejtësi në Stamboll, zemrën administrative të perandorisë. Aty, mes byrokracisë osmane dhe ideve perëndimore që rridhnin nëpër Selanik, u formua njeriu që do ta kthente arsimimin osman kundër vetë osmanëve. Më 1908 ndërroi mbiemrin në "Prishtina" — një akt që sot duket simbolik, atëherë ishte deklaratë: identiteti i tij nuk ishte më ai i një nënshtetasi të Portës së Lartë, por i një kosovari shqiptar.

Atë vit u zgjodh deputet në parlamentin osman, fillimisht si mbështetës i Revolucionit Xhonturk. Por shpresa se "të rinjtë" do të sillnin liri për popujt e perandorisë u shua shpejt: xhonturqit u dolën më centralistë e më osmanizues se sulltani që rrëzuan. Prishtina e kuptoi i pari atë që shumë do ta kuptonin me vonesë — se shpëtimi i shqiptarëve nuk vinte nga Stambolli, por nga vetja.

Besa e Junikut dhe vera e 1912-s

Kryengritja e madhe nuk shpërtheu rastësisht. Më 20 maj 1912, në Junik të Gjakovës, krerët shqiptarë lidhën besën — atë institucion të lashtë të malësisë që e shndërronte një marrëveshje politike në detyrim nderi: të luftohej qeveria xhonturke deri në fund. Prishtina ishte mes arkitektëve. Bashkë me të dolën emrat që sot janë legjendë — Isa Boletini me pushkën e tij të pamposhtur, Bajram Curri, Riza Bej Gjakova — secili duke mbledhur malet e veta.

Çfarë ndodhi mes majit dhe gushtit të 1912-s tejkaloi çdo pritshmëri. Kryengritësit, që në fillim kontrollonin vetëm Drenicën, brenda pak javësh kishin marrë qytet pas qyteti, derisa më 18 gusht hynë në Shkup — kryeqytetin e Vilajetit të Kosovës. Një ushtri e rregullt perandorake u tërhoq para malësorëve të organizuar. Ishte njëkohësisht triumf ushtarak dhe kthesë historike: për herë të parë, kërkesat shqiptare nuk u shtruan si lutje, por si kushte të diktuara nga fituesi.

Katërmbëdhjetë Pikat

Geniu politik i Prishtinës nuk qëndroi te pushka, por te mënyra si e ktheu fitoren ushtarake në program. Ai formuloi atë që historia e mban si Katërmbëdhjetë Pikat e Hasan Prishtinës — kërkesa për autonomi që përfshinin administratën shqiptare, shkollat në gjuhën amtare, shërbimin ushtarak brenda trojeve shqiptare dhe njohjen e një vilajeti të bashkuar. Porta e Lartë, e detyruar nga gjendja, pranoi pjesën dërrmuese të tyre. Ishte hapi i parë konkret drejt njohjes së një Shqipërie autonome — vetëm pak muaj para se shpallja e Pavarësisë në Vlorë ta bënte autonominë të vjetëruar.

Por këtu nis ironia tragjike që përshkon gjithë jetën e tij. Fitorja e Prishtinës dobësoi aq shumë Perandorinë Osmane në Ballkan, sa nxiti shtetet fqinje — Serbinë, Greqinë, Malin e Zi, Bullgarinë — të sulmonin. Luftërat Ballkanike të 1912–1913 i ndanë trojet shqiptare me thikë: Kosova, që Prishtina sapo e kishte çliruar nga osmanët, kaloi nën Serbinë. Njeriu që fitoi luftën e tij e humbi atdheun e tij. Ata që duan ta kuptojnë tragjedinë e plotë le të lexojnë se çfarë i ndodhi Kosovës pas 1913-s.

Shteti i ri dhe lufta e mbetur

Në Shqipërinë e pavarur, Prishtina mori detyra: Ministër i Bujqësisë në dhjetor 1913, më pas i Postave. Por për të, shteti i ri ishte gjysmë-fitore — gjysma tjetër, Kosova, mbetej jashtë kufijve. Themeloi e drejtoi Komitetin "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës", organizatën që mbante gjallë çështjen e trojeve të lëna jashtë shtetit dhe që ushqente lëvizjen kaçake. Më 1919, komiteti e dërgoi kryesues të delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris.

Më 7 dhjetor 1921 u bë Kryeministër i Shqipërisë — për pesë ditë. Ahmet Zogu, ministër i Brendshëm dhe njeriu që po ngjitej drejt pushtetit absolut, e rrëzoi më 12 dhjetor: një Shqipëri që donte paqe me Beogradin nuk kishte vend për njeriun që simbolizonte luftën për Kosovën. Kjo përplasje e bëri Prishtinën armik të betuar të Zogut. Ai u bë një nga organizatorët kryesorë të lëvizjes anti-zogiste të 1922-shit dhe kaloi vitet e fundit në mërgim, duke thurur komplote kundër mbretit që, sipas tij, e kishte flijuar Kosovën për fronin e vet.

Plumbat në Selanik

Fundi erdhi atje ku kishte nisur formimi i tij. Më 13 gusht 1933, në Selanik, Hasan Prishtina u qëllua me katër plumba në shpinë nga Ibrahim Çelua, një njeri që e njihte — vegël, sipas të gjitha gjasave, e regjimit të Zogut. Vdiq në moshën 59-vjeçare, larg si nga Vushtrria ku lindi, ashtu nga Kosova që s'arriti ta çlironte dy herë.

Konica do të thoshte se kombet i njeh nga njerëzit që nuk i shpërblejnë. Prishtina çliroi Kosovën dhe e humbi; bëri kryeministër dhe u rrëzua për pesë ditë; e detyroi një perandori të ulej në tryezë dhe u vra në shpinë nga dora e të vetëve. E megjithatë, pak figura mishërojnë aq plotësisht idenë se historia shqiptare bëhet jo nga ata që fitojnë, por nga ata që nuk dorëzohen. Vendin e tij mes portreteve të kombit e gjeni te galeria e figurave shqiptare — aty ku mendja takon pushkën.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, I.B. Tauris, 2012 (zëri "Prishtina, Hasan").
• Hasan Prishtina, Nji shkurtim kujtimesh mbi kryengritjen shqiptare të vjetit 1912 (kujtime, botuar 1921; tekst primar te albanianhistory.net, përkth. R. Elsie).
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967.
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albanian revolt of 1912".

— Redaksia ZHURMA