Qytetet-muze: Gjirokastra, Berati dhe Prizreni

Ka qytete që janë vetëm vendbanime, dhe ka qytete që janë dokumente. Gjirokastra, Berati dhe Prizreni i përkasin radhës së dytë: gurë të vendosur me një rregull aq të vetëdijshëm, sa secila shtëpi duket sikur është shkruar para se të jetë ndërtuar. Ne shqiptarët kemi dëshirë t'i quajmë "qytete-muze", dhe fjala nuk është teprim — me një kusht: muzeu duhet të ngelet i banuar, përndryshe bëhet varrezë e bukur. Pikërisht kjo është madhështia dhe brishtësia e tyre.

Gjirokastra: qyteti i gurtë

Mbi luginën e Drinos, Gjirokastra ngjitet shkallë-shkallë si një amfiteatër i ngrirë. Quhet "qyteti i gurtë", dhe emri nuk vjen nga poezia por nga çatia: pllaka guri të vendosura mbi njëra-tjetrën si luspa, mbi shtëpi-kullë dykatëshe që u zhvilluan kryesisht në shekullin XVII e u përsosën në XVIII–XIX. Këto janë kullat dhe arkitektura tradicionale në variantin e tyre qytetar — banesa të fortifikuara me kthina (turrë mbrojtëse), ballkone druri dhe mure të lyera me të bardhë. Mbi to ruhet kalaja, themelet e së cilës zbresin deri në shekullin XIII, sot një nga më të mëdhatë e Ballkanit.

Më shumë se 500 shtëpi historike janë shpallur monumente kulture. Ishte pikërisht ky thesar vernakular — jo një manastir i vetëm, jo një pallat mbreti, por një qytet i tërë i ndërtuar nga familjet e pasura vendase — që e bëri Gjirokastrën të hyjë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në vitin 2005.

Berati: qyteti i një mijë dritareve

Tre vjet pas Gjirokastrës, në 2008, Berati u shtua si zgjerim i të njëjtit regjistrim — sot të dy qytetet figurojnë bashkë në Listë si "Qendrat Historike të Beratit dhe Gjirokastrës", nën numrin 569. Berati e meriton emrin e tij poetik, "qyteti i një mijë dritareve", nga radhët e shtëpive të bardha që ngjiten mbi shpat, secila me dritaret e veta drejtuar lumit Osum. Lumi ndan dy lagjet historike: Mangalemin nën kala dhe Goricën përballë, të lidhura me një urë guri.

Por shpirti i Beratit rri lart, brenda Kalasë. Ndryshe nga shumica e kështjellave që mbetën të zbrazëta, kalaja e Beratit — ndërtuar kryesisht në shekullin XIII mbi themele që zbresin deri në shekullin IV para Krishtit — është ende e banuar. Brenda mureve të saj jetojnë familje, lutet bashkësia, dhe ruhen kishat bizantine krah xhamive osmane: dëshmi e bashkëjetesës që përbën vetë identitetin e qytetit. Aty, në Kishën e Fjetjes së Shën Mërisë, ndodhet Muzeu Onufri, kushtuar mjeshtrit të madh të ikonës pasbizantine të mesit të shekullit XVI — Onufrit, që e bëri të kuqen e tij të famshme gjuhë vizuale të një populli.

Prizreni: madhështia pa vulë

Prizreni është rasti që na detyron të jemi të ndershëm. Ai nuk është ende në Listën e UNESCO-s — Kosova nuk është anëtare e organizatës, dhe kjo është një padrejtësi politike, jo një gjykim mbi vlerën e qytetit. Sepse për nga dendësia e ndërtesave osmane të ruajtura, me katet e sipërme që dalin mbi rrugicat e ngushta me kalldrëm, Prizreni nuk ka pse t'u ulet as Beratit, as Gjirokastrës.

Zemra e tij është sheshi i Shadërvanit, ku jeta e qytetit është mbledhur prej shekujsh rreth ujit dhe tregut. Mbi të ngrihet Xhamia e Sinan Pashës, ndërtuar në vitin 1615 nga Sofi Sinan Pasha, një shqiptar osman — kupolë e madhe qendrore, minare 43.5 metra, mure 1.65 metra të trasha: jo një ndërtesë krahine, por një kryevepër perandorake e ngritur nga dora jonë. Dhe pikërisht këtu, më 10 qershor 1878, u themelua Lidhja e Prizrenit, kur paria shqiptare u mblodh për të mbrojtur të drejtat e kombit. Kështu Prizreni s'është vetëm qytet-muze i gurit, por edhe i idesë kombëtare.

Pse kanë rëndësi

Mund të pyetet: pse u kushtohet kaq vëmendje tri grumbujve gurësh? Sepse ato janë argumenti më bindës kundër shpifjes se shqiptari është popull pa qytetërim qytetar. Këto qytete dëshmojnë një estetikë, një mjeshtëri dhe një rregull urban që nuk improvizohet brenda një brezi. Janë pjesë e gjallë e trashëgimisë shqiptare — jo objekte vitrine, por vendbanime ku ende lindin fëmijë.

Konica do të na kujtonte se krenaria pa kujdes është boshe. Çatitë e gurta rrjedhin, llaçi i vjetër thërrmohet, betoni i ri i pakontrolluar shfytyron siluetën. Mbrojtja e këtyre qyteteve nuk është punë e UNESCO-s; ajo është detyrë e jona e përditshme. Një qytet-muze që e lëmë të vdesë nuk është trashëgimi — është dëshmi e harresës sonë. Le t'i ruajmë, që fëmijët tanë të mos i shohin vetëm në fotografi.

Burimet:

• UNESCO World Heritage Centre — "Historic Centres of Berat and Gjirokastra" (List #569), whc.unesco.org/en/list/569
• UNESCO World Heritage Centre — "Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List" (2005), whc.unesco.org/en/news/452
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania dhe Historical Dictionary of Kosovo (Scarecrow Press) — zëra mbi Beratin, Gjirokastrën, Prizrenin dhe Lidhjen e Prizrenit
• Encyclopædia Britannica — zërat "Berat", "Gjirokastër", "Prizren", "League of Prizren"
• Wikipedia — "Sinan Pasha Mosque (Prizren)", "League of Prizren" (për datat dhe përmasat e verifikuara)

— Redaksia ZHURMA