Anastas Kullurioti: arvanitasi që shtypi shqipen në Athinë dhe vdiq në burg

Anastas Jano Kullurioti (Salaminë, rreth 1822 – Athinë, 1887) ishte një arvanitas që bëri diçka të pafalshme për shtetin ku kishte lindur: shtypi shqipen. Në zemër të Athinës, në një kohë kur Greqia e re e kishte ndërtuar identitetin e vet mbi harresën se gjysma e luftëtarëve të Pavarësisë së saj kishin folur shqip, Kullurioti themeloi një gazetë në dy gjuhë, botoi abetaren e parë për t'ua mësuar arbërishten fëmijëve arvanitas, dhe u përpoq të organizonte një lëvizje politike shqiptare brenda mbretërisë greke. E mbylli këtë jetë ashtu si e mbyllin shpesh njerëzit që guxojnë t'i japin emër një populli të fshirë: në një qeli burgu, i vdekur — thonë — nga helmi. Historia e tij është nyja e humbur e një rrjeti më të gjerë: zgjimi arvanitas si dega jugore e së njëjtës Rilindje që po ndizej njëkohësisht në Stamboll, në Prizren e në Kalabri.

Salamina dhe Plaka: një shqiptar në kryeqytetin grek

Kullurioti lindi rreth vitit 1822 në ishullin e Salaminës — Kuluri në gojën e vendasve, prej nga e mori edhe mbiemrin — një prej dhjetëra ishujve e krahinave të Greqisë jugore ku arvanitishtja ishte gjuha e përditshme. Arvanitasit janë pasardhësit e valëve shqiptare që zbritën drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI; e folmja e tyre është një degë e vjetër toske e shqipes, motra e arbërishtes së Italisë dhe e çamërishtes. Kur Kullurioti ishte i ri, ai emigroi në Amerikë dhe, sipas të dhënave të pakta që kanë mbetur, bëri pasuri atje — një kapitull i jetës së tij që historia e ka lënë pothuajse bosh. U kthye në Athinë dhe u vendos në Plakë, lagjen që në atë kohë njihej ende si "lagjja shqiptare" e kryeqytetit: emri i vetë sheshit dëshmonte atë që shteti do të mundohej ta harronte.

"Zëri i Shqipërisë", 1879: shtypi që u mbyll me forcë

Më 29 shtator 1879, bashkë me bashkatdhetarin arvanitas Panajot Kupitorin, Kullurioti nxori numrin e parë të së përjavshmes Η φωνή της Αλβανίας — "Zëri i Shqipërisë". Ishte një gazetë politike, shoqërore e kulturore, e shtypur në Athinë pjesërisht në greqisht e pjesërisht në shqip: një nga përpjekjet e para për ta futur fjalën shqipe të shkruar në një shtyp diaspore. Faqet e saj mbronin njohjen e shqipfolësve në Greqi, hapjen e shkollave shqipe dhe çlirimin e Shqipërisë nga sundimi osman — ndonëse, në frymën e kohës, ëndërronin edhe një vëllazëri greko-shqiptare dhe theksonin afritë mes dy popujve. Gazeta doli deri në gushtin e vitit 1880, kur autoritetet greke, nën presionin kundër veprimtarisë shqiptare, e ndaluan me forcë botimin. Kishte zgjatur më pak se një vit — por kishte hapur një zë që nuk do të mbyllej lehtë.

Abetarja e arbërishtes: shkronja si mjet mbijetese

Kur i mbyllën gazetën, Kullurioti nuk hoqi dorë nga arma që e frikësonte më shumë shtetin: alfabeti. Në vitin 1882 botoi në Athinë një abetare shqipe — Αλβανικόν Αλφαβητάριον / Abavatar Arbëror — për t'ua mësuar shkronjat fëmijëve arvanitas ashtu si flitej e mund të shkruhej shqipja në Greqi, të plotësuar me një lexues të titulluar Klumësht për foshnja. Mbi këto faqe ai mblodhi edhe lëndë folklorike arvanitase — këngë e fjalë të popullit — duke i shpëtuar nga harresa: albanologu Robert Elsie e numëron këtë vepër mes dokumenteve të para të letërsisë arvanitase të shkruar. Ishte e njëjta betejë që Sami Frashëri po e jepte me alfabetin e Stambollit dhe që do të kurorëzohej më 1908 në Kongresin e Manastirit: bindja rilindëse se një komb që di ta shkruajë gjuhën e vet nuk vdes. Kullurioti e dha atë betejë i vetëm, në një gjuhë që shteti as nuk pranonte se ekzistonte.

Gjirokastra dhe qelia: çmimi i një emri

Në fillim të viteve 1880 Kullurioti kaloi kufirin dhe udhëtoi drejt Shqipërisë jugore për të mbledhur mbështetje për kauzën kombëtare — synonte të themelonte një parti politike shqiptare dhe të hapte shkolla. Kjo punë e vuri në konflikt njëkohësisht me dy pushtete: osmanët, që nuk donin një lëvizje kombëtare shqiptare, dhe grekët, që nuk donin një shqiptar t'i zgjonte arvanitasit e tyre. U arrestua në Gjirokastër me kërkesë të konsullit grek, u dërgua i internuar në Korfuz dhe përfundoi në burg. Vdiq në fillim të vitit 1887 — sipas dëshmive që kanë mbërritur, i helmuar në qelinë e tij në Athinë. Vdekja e tij, si vetë jeta, u la në heshtje: një njeri që kishte kërkuar vetëm të drejtën e një populli për ta quajtur veten me emrin e vet.

Nyja e humbur e një rrjeti

Kullurioti nuk ishte një përjashtim i çuditshëm, por një nyjë e një rrjeti më të madh që historitë zyrtare kombëtare — greke sa edhe të tjera — kurrë nuk e lejuan të dukej si i tërë. Në të njëjtat dekada, De Rada shtypte arbërishten në Kalabri, Sami Frashëri kodifikonte alfabetin në Stamboll, dhe Lidhja e Prizrenit ngrinte flamurin politik në veri. Kullurioti ishte cepi jugor i po asaj vije: dëshmia se shqiptaria nuk mbaronte te kufijtë e një shteti, po mbahej gjallë nga gjuha, nga besa e disa njerëzve kokëfortë dhe nga shkronja e shtypur me rrezik. Një shekull më vonë, kur avokati arvanitas Aristidh Kola do të rimerrte pikërisht të njëjtën punë — fjalorë, revista, njohjen e arvanitasve — ai po ecte mbi një udhë që Anastas Kullurioti e kishte hapur i pari, dhe e kishte paguar me jetën.