Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve: viti kur Kosova fali mbi një mijë gjaqe

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë (1990–1991) ishte një fushatë mbarëpopullore që, brenda një viti të vetëm, pajtoi 1.169 gjaqe dhe mbi 2.500 grindje mes shqiptarëve — akti më i madh civil që Kosova ndërmori në prag të shtypjes serbe. Nisi më 2 shkurt 1990 nga një grup studentësh e ish-të burgosurish politikë të Rrafshit të Dukagjinit dhe u udhëhoq nga folkloristi Anton Çetta e nga një këshill intelektualësh të Institutit Albanologjik të Prishtinës. Në kulmin e saj, më 1 maj 1990, në fushën e Verrave të Llukës u mblodh rreth gjysmë milioni njerëz për të falur gjakun jo për para e as për presion, po «për hakun e rinisë» dhe për Kosovën. Ishte një popull që, në vend të hakmarrjes, zgjodhi bashkimin.

Fjala që ndezi lëvizjen

Shkëndija erdhi nga poshtë, jo nga lart. Në fillim të vitit 1990, ndërsa regjimi i Millosheviçit heshtte autonominë e Kosovës dhe policia serbe vriste protestues në rrugë, zëdhënësit e Beogradit e paraqitën vdekjen e shqiptarëve si punë të «një populli primitiv që ende vret njëri-tjetrin për gjak». Ishte një shpifje e llogaritur: t'i tregonte botës se ky popull nuk meritonte të drejta, se ai nuk dinte të qeveriste as vetveten. Përgjigjja nuk erdhi nga politikanët, po nga dy gra të reja të Pejës — Have Shala dhe Myrvete Dreshaj — të cilat, të tronditura nga varrimet e studentëve, thanë fjalinë që u bë fara e gjithçkaje: «Do të bëjmë diçka që ta ndryshojmë këtë.» Ato iu drejtuan shkrimtarit Rexhep Qosja, i cili i këshilloi t'i bashkoheshin një emri që malësia do ta dëgjonte — profesor Anton Çettës. Më 29 janar 1990, në odën e Adem Grabovcit në Pejë, u mor vendimi; më 2 shkurt nisi zyrtarisht lëvizja, në Lugun e Baranit të Deçanit.

Verrat e Llukës, 1 maj 1990

Ngjarja që e ktheu një nismë vullnetare në lëvizje kombëtare ishte kuvendi i madh i Verrave të Llukës, në Deçan, më 1 maj 1990. Aty u mblodh një det njerëzish — vlerësimet flasin për rreth gjysmë milioni pjesëmarrës — dhe në një ditë të vetme u falën mbi njëqind gjaqe. Vendi nuk ishte i rastësishëm: kuvendi u thirr posaçërisht në 80-vjetorin e Kuvendit historik të Verrave të Llukës të vitit 1910, ku malësorët e Dukagjinit ishin mbledhur për t'u ngritur kundër pushtetit osman. Në të njëjtën fushë ku njëqind vjet më parë populli ishte betuar për qëndresë, tani ai betohej për pajtim. Ky vazhdim i qëllimshëm — nga besëlidhja e armëve te besëlidhja e faljes — ishte vetë kuptimi i lëvizjes: e njëjta forcë e vetorganizimit që dikur ngrinte pushkën, tani shuante zjarrin e brendshëm të një kombi.

Rrjeti që u ngrit

Pajtimi nuk qe vepër e një njeriu, por e një rrjeti të tërë. Në krye qëndronte Anton Çetta, njohësi më i madh i Kanunit dhe i kulturës së odës, i cili shkeli qindra fshatra duke i bindur burrat të linin armiqësitë; pranë tij, Këshilli Koordinues bashkonte historianin Zekeria Cana, akademikun Mark Krasniqi, Marjan Demajn e Ethem Çekun — dijetarë të Institutit Albanologjik që e kthyen studimin e traditës në një akt shërimi shoqëror. Poshtë tyre lëviznin mijëra studentë e vullnetarë, që shkonin derë më derë. Sipas vlerësimeve, gjatë tri viteve (1990–1992) rreth një e treta e gjithë popullsisë së Kosovës mori pjesë në një mënyrë a një tjetër në këto kuvende faljeje. Rituali mbahej mbi besën: familja e dëmtuar e falte gjakun para turmës, pa kushte e pa çmim, «për hakun e rinisë» dhe për nderin e Kosovës. Kanuni, që kishte institucionin e vet të faljes së gjakut, tani u lexua jo si ligj hakmarrjeje, po si kod pajtimi.

Numrat e një viti

Bilanci zyrtar i veprimtarisë njëvjeçare është i saktë dhe i dokumentuar: nga 2 shkurti 1990 deri më 2 shkurt 1991 u regjistruan 2.511 pajtime — prej tyre 1.169 gjaqe, 477 plagosje dhe 865 ngatërresa. Lëvizja e mbylli zyrtarisht misionin e saj në përvjetorin e parë, ndërsa ceremonia përmbyllëse, Kuvendi i tretë, u mbajt më 17 maj 1992 në Prishtinë. Dëshmia më e fortë e suksesit nuk qëndron te shifrat, po te një fakt i vetëm që përsëritin gjithë dëshmitarët: nga të gjitha ato pajtime, asnjë familje nuk u kthye më te hakmarrja. Fjala e dhënë para popullit mbajti.

Kodi i kthyer nga hakmarrja te uniteti

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve është ndoshta shembulli më i pastër i asaj që historia shqiptare rrallë e ka lejuar të shihet: një popull pa shtet që qeveris moralisht vetveten. Pikërisht kur institucionet i ishin marrë me dhunë dhe kur propaganda serbe e paraqiste si të egër e të papërmirësueshëm, ky popull u përgjigj me aktin më të civilizuar të mundshëm — faljen. Nuk qe harresë e së kaluarës, po zgjedhje e vetëdijshme e së ardhmes: një komb që kuptoi se, në prag të një lufte që po vinte, nuk mund të përballej i përçarë nga plagët e veta. Rrjeti i dijetarëve, studentëve e grave që e ndezi këtë lëvizje e ktheu traditën — Kanunin, besën, odën — nga një trashëgimi e mbyllur në një mjet bashkimi kombëtar. Ishte, në kuptimin më të thellë, jo humbje e krenarisë, po forma më e lartë e saj.