Dibra e Madhe: kryeqendra e një sanxhaku, sot qytet pa fshatrat e veta

Dibra e Madhe është qyteti shqiptar që humbi vendin e vet pa u shkatërruar asnjë gur. Në fund të shekullit XIX ajo ishte kryeqendra e një sanxhaku me rreth dyqindmijë banorë, me katërqind e njëzet dyqane, me medrese, teqe e shkolla, me një divizion osman brenda mureve dhe me karvanet që hynin e dilnin nga perëndimi. Pas Traktatit të Londrës të vitit 1913 ajo mbeti nga ana tjetër e një vije të re: një qytet me fshatrat e veta jashtë shtetit ku ndodhej. Sot Dibra e Madhe është Debar në hartat e Maqedonisë së Veriut dhe një nga vendet më pak të zhvilluara të atij shteti — dhe, njëkohësisht, i vetmi qytet i tij ku maqedonasit etnikë nuk renditen as të parët as të dytët.

Pse ka rëndësi

• Në fund të shekullit XIX Dibra e Madhe ishte kryeqendra e një sanxhaku me rreth dyqindmijë banorë, me katërqind e njëzet dyqane, me medrese, teqe e shkolla dhe me një divizion osman brenda mureve.
• Traktati i Londrës i vitit 1913 e la nga ana tjetër e një vije të re: qyteti mbeti jashtë shtetit shqiptar, i ndarë nga fshatrat e veta. Dibra e Madhe dhe Dibra e Vogël (Peshkopia) nuk ishin dy qytete, po dy skaje të një krahine të vetme.
• Sot quhet Debar në hartat e Maqedonisë së Veriut — një nga vendet më pak të zhvilluara të atij shteti dhe i vetmi qytet i tij ku maqedonasit etnikë nuk renditen as të parët as të dytët.

Një emër më i vjetër se çdo kufi

Emri i qytetit ka kaluar nëpër më shumë perandori se sa nëpër shtete. Në kohën romake shfaqet si Deborus; Ptolemeu në shekullin II shënon në hartat e veta një qendër Doberos, të cilën studiuesit shqiptarë e identifikojnë me Dibrën e sotme. Ana Komnena, në Aleksiadën e shekullit XI, e shkruan Devré. Feliks Petançiçi e quan Dibri më 1502. Osmanët e regjistruan si Debre-i Bala — «Dibra e Epërme» — pikërisht për ta dalluar nga Debre-i Zir, Dibra e Poshtme, që është Peshkopia e sotme.

Ai çift emrash është vetë çështja e këtij ekspozimi. Dibra e Madhe dhe Dibra e Vogël nuk ishin dy qytete të ndryshme: ishin dy skaje të një krahine të vetme, e cila në shqip mban një emër të vetëm dhe në administratë mbante një emër të vetëm. Kufiri i vitit 1913 nuk krijoi dy Dibra. Ai i ndau ato.

Qyteti mbi Drinin e Zi

Dibra e Madhe qëndron në 625 metra lartësi, në skajin më perëndimor të Maqedonisë së Veriut, e rrethuar nga Deshati, Stogova, Jabllanica dhe Bistra, mbi Drinin e Zi dhe degën e tij Radikën, pranë liqenit që sot mban emrin e qytetit. Nga Shkupi e ndajnë 131 kilometra; nga Struga 52; nga Gostivari 71. Nga Tirana — kur udha punon — më pak se nga të gjitha këto.

Ky është fakti gjeografik që shpjegon gjithçka tjetër. Dibra e Madhe nuk ishte një cep i largët i Maqedonisë; ishte skaji lindor i një boshti që vinte nga bregdeti shqiptar. Rruga e Arbrit — udha romake që lidhte Durrësin me brendinë përmes Matit, Gurit të Bardhë dhe Qafës së Buallit — mbaronte këtu. Për shekuj me radhë Dibra e Madhe ishte terminali i asaj udhe: pika ku mallrat e detit takonin mallrat e maleve. Vetëm pasi bregu dhe qyteti u ndanë me kufi, ky pozicion u kthye nga pasuri në izolim.

Gropajt dhe Kastriotët: Dibra si zotërim arbëror

Nga shekulli XII deri në fillim të shekullit XIV, Dibra ishte nën zotërimin e shtëpisë fisnike arbërore të Gropajve. Në gjysmën e dytë të shekullit XIV ajo kaloi te Kastriotët, dhe kështu hyri në pronën e asaj shtëpie që do t'i jepte kombit emrin më të madh. Gjon Kastrioti e mbante Dibrën si pjesë të një zotërimi që shtrihej nga Mati te Drini i Zi, pra pikërisht përgjatë udhës. Kur Gjoni vdiq — pak pasi katër fëmijët e tij ishin marrë peng — zotërimi ra nën osmanët, të cilët e kishin pushtuar qytetin qysh më 1395 dhe e kishin bërë seli të sanxhakut.

Ky detaj rrallë theksohet: Dibra e Madhe nuk ishte periferi e principatave arbërore. Ajo ishte një nga qendrat e tyre. Kur më vonë do të flitet për «Shqipërinë lindore» si diçka e mbetur jashtë, duhet mbajtur mend se për tre shekuj kjo ishte brendia e pushtetit arbëror, jo skaji i tij.

Sanxhakbeu që u kthye kundër sanxhakut

Më 1440 osmanët emëruan sanxhakbe të Dibrës një oficer që e kishin rritur vetë: Gjergj Kastriotin. Tri vjet më vonë, pas Nishit, Skënderbeu u kthye me rreth treqind ushtarë shqiptarë të dezertuar nga radhët osmane dhe e mori Dibrën — jo me rrethim, por sepse popullsia vendase u ngrit dhe zuri rrugët që çonin te qyteti. Ishte një nga rastet e para ku plani ushtarak i tij mbështetej mbi diçka që nuk mund të blihej: gatishmërinë e banorëve.

Për tridhjetë vjetët e mëpasme krahina e Dibrës mbeti vija e ndarjes mes Perandorisë dhe Lidhjes së Lezhës. Dy nga betejat vendimtare u zhvilluan pranë saj: më 29 qershor 1444 dhe më 27 shtator 1446, të dyja të humbura nga ushtritë osmane. Qyteti u qeveris për një kohë nga Moisi Golemi — kapiteni që tradhtoi, u kthye dhe u fal, dhe që në kujtesën dibrane mbeti më shumë si njeriu që u kthye sesa si ai që iku.

Kryeqendra e një sanxhaku

Nën osmanët Dibra e Madhe u bë ajo çka e ka mbajtur në histori: një qendër administrative, tregtare dhe zejtare e rangut të parë. Sanxhaku i Dibrës kaloi nga Vilajeti i Shkodrës në atë të Manastirit më 1877; në shpërbërjen e vet më 1912 ai përbëhej nga katër kaza — Dibra, Reka, Mati dhe Dibra e Poshtme — me një popullsi të përgjithshme rreth dyqindmijë banorësh.

Vetë qyteti, në periudhën e vonë osmane, numërohej me njëzetmijë banorë, katërqind e njëzet dyqane, nëntë xhami, dhjetë medrese, pesë teqe, njëmbëdhjetë shkolla fillore shtetërore, tri shkolla fillore të krishtera, një shkollë të mesme dhe një kishë. Shifrat e shekullit XIX ndryshojnë sipas burimit dhe nuk duhen barazuar: udhëtari francez Ami Boué, që e pa qytetin në kohën e kryengritjeve kundër sulltanit, numëronte gjashtëdhjetë e katër dyqane dhe rreth katër mijë e dyqind banorë, ndërsa përllogaritjet vendase për vitet '30–'40 të atij shekulli japin rreth tetë mijë e katërqind banorë dhe dyqind e pesëdhjetë dyqane. Të dyja mund të jenë matje të pjesshme të një qyteti që numërohej ndryshe sipas asaj se çfarë quhej «qytet». Ajo që nuk kontestohet është drejtimi: deri më 1911 Dibra e Madhe ishte në rreth dhjetë mijë banorë dhe katërqind e tetëdhjetë e nëntë shitore. Etnografi bullgar Vasil Kënçov e llogariste popullsinë e vitit 1900 në 15.500 veta, prej të cilëve 10.500 shqiptarë.

Pasuria e Dibrës nuk ishte vetëm tregtare. Krahina nxori breza mjeshtrash ndërtimi dhe gdhendësish druri, të cilëve u thuhej thjesht usta dibranë, dhe puna e tyre u ngrit nëpër kisha, xhami, ura e shtëpi në gjithë gadishullin. Në një krahinë ku toka ishte e pakët, zanati ishte kapital i lëvizshëm: dibranët e shesin punën jashtë dhe e sjellin fitimin brenda. Ky është modeli ekonomik i të gjithë veriut shqiptar malor, dhe Dibra ishte kryeqyteti i tij.

Në malësitë e sanxhakut pushtetin real e mbanin fiset — ata që burimet osmane i quajnë «tigrat e Dibrës» — të cilat vetëqeveriseshin sipas Kanunit, jetonin mbi nderin dhe besën, dhe pranonin autoritetin e largët vetëm aq sa u leverdiste. Prej këtyre maleve vjen edhe një nga korpuset më të pasura të këngës kreshnike: eposi shqiptar nuk u ruajt në arkiva, u ruajt në kujtesën e krahinave si kjo.

Nga Lidhja e Prizrenit te Kongresi i Dibrës

Kur më 1 nëntor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit, mes themeluesve ishin edhe krerët e Dibrës. Kjo nuk ishte pjesëmarrje simbolike: sanxhaku i Dibrës ishte një nga trupat më të mëdhenj shqiptarë të Turqisë Evropiane, dhe pa të Lidhja do të kishte qenë një marrëveshje veriore.

Tridhjetë e një vjet më vonë qyteti dha kontributin e vet më të njohur. Nga 23 deri më 29 korrik 1909 aty u mbajt Kongresi i Dibrës, i thirrur nga xhonturqit me qëllimin e kundërt nga ai që doli: të siguronte besnikërinë e shqiptarëve dhe, në heshtje, të minonte alfabetin latin të vendosur një vit më parë në Kongresin e Manastirit. Delegatët patriotë refuzuan të nënshkruanin rezolutën e gatshme katërpikëshe. Kongresin e kryesoi myftiu i sanxhakut, Vehbi Dibra, dhe pas gjashtë ditësh punimesh doli një program prej shtatëmbëdhjetë pikash që, sado i moderuar, për herë të parë parashikonte mësimin e ligjshëm të gjuhës shqipe në shkollat e Perandorisë.

Vehbi Dibra — Abdyl Aziz Vehbi Agolli, i lindur në Dibër të Madhe më 12 mars 1867, i biri i myftiut të qytetit — është vetë tregimi i asaj krahine në miniaturë. Tre vjet pas kongresit, ai do të ishte në Kuvendin e Vlorës si përfaqësues i Dibrës dhe do të nënshkruante aktin e Pavarësisë; do të bëhej kryetari i parë i Pleqësisë shqiptare dhe më vonë kryetari i parë i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë. Prej tij mbetet fetvaja që e pranonte flamurin e Kastriotëve si flamur kombëtar dhe fjalia që e bënte të mundur atë: «Kristiani e myslimani janë vëllezër shqiptarë të pandarë.» Qyteti që dërgoi këtë njeri në Vlorë, katërmbëdhjetë muaj më pas mbeti jashtë shtetit që ai ndihmoi të shpallej.

1913: kufiri që bëri një qytet pa fshatra

Gjatë Luftërave Ballkanike Dibra e Madhe u pushtua nga Serbia. Traktati i Londrës i vitit 1913 e shpërbëu sanxhakun e Dibrës dhe e ndau territorin e tij mes Serbisë dhe Principatës së porsakrijuar të Shqipërisë. Vija kaloi mes qytetit dhe fshatrave të tij. Pjesa më e madhe e fshatrave dibrane mbetën në anën shqiptare; qendra e tyre historike mbeti në anën tjetër. Që atëherë Dibra e Madhe përshkruhet si qytet pa fshatra — një formulë e thatë administrative që fsheh një amputim.

Pasojat u panë menjëherë. Një pjesë e banorëve shqiptarë ikën drejt Turqisë; një pjesë tjetër zbriti në Tiranë, ku bashkësia dibrane u bë prej vitit 1920 e tutje një segment i rëndësishëm i popullsisë së kryeqytetit të ri. Ata që mbetën nuk e pranuan gjendjen: mes viteve 1912 e 1921 krahina ngriti pesë kryengritje kundër Mbretërisë Serbe dhe më pas Jugosllavisë. Më 1915, gjatë tërheqjes së madhe të forcave serbe nëpër Shqipëri, u vra revolucionari dibran Ali Pustina. Më 15 gusht 1921 Bajram Curri dhe Elez Isufi ndërmorën bashkërisht kryengritjen kundër autoriteteve jugosllave të Dibrës, e cila vazhdoi deri në dhjetor.

Pastaj erdhi radha e pushtimeve të tjera: Bullgaria mbajti qytetin nga 1915 në 1918; nga 1929 në 1941 ai bënte pjesë në Banovinën e Vardarit të Mbretërisë Jugosllave; më 17 prill 1941 u aneksua në Shqipërinë nën kontroll italian, ku për herë të parë prej një brezi u hapën shkolla, radio e gazeta në shqip; pas kapitullimit italian të shtatorit 1943 kaloi në duar gjermane; dhe më 30 gusht 1944, pas dy muajsh luftimesh, u sigurua nga forcat e udhëhequra nga Haxhi Lleshi. Me mbarimin e luftës qyteti kaloi sërish nën Jugosllavi.

Tri dekada ndërrimesh flamuri, dhe pas tyre një mbyllje e plotë: kufiri shqiptaro-jugosllav u mbyll hermetikisht nga 1945 deri më 1990. Për dyzet e pesë vjet, banorët e Dibrës së Madhe dhe kushërinjtë e tyre në fshatrat e Dibrës së Poshtme jetuan në largësi këmbësore dhe në botë të ndryshme. Degradimi ekonomik e kulturor që përshkruhet sot si «prapambetje rajonale» ka këtu datën e vet të saktë të fillimit.

Qyteti që mbeti shqiptar

Ajo që nuk ndodhi është po aq e rëndësishme sa ajo që ndodhi. Pas 1913-s në Dibër u nxit vendosja e kolonëve serbë e malazezë, taktika e zakonshme për ta lidhur tokën e re me shtetin e ri. Njëqind vjet më vonë, sipas regjistrimit të vitit 2021, qyteti ka 11.735 banorë: 8.194 shqiptarë (69,8%), 1.140 romë, 911 turq, 419 maqedonas dhe 146 të tjerë. Shqipja është gjuhë zyrtare e komunës. Dibra e Madhe mbetet i vetmi qytet i Maqedonisë së Veriut ku maqedonasit nuk janë as grupi i parë as i dyti.

Në sheshin qendror qëndron një shtatore e Skënderbeut. Nuk është vendosur nga një shtet shqiptar: është vendosur nga banorët e një qyteti që prej gjashtë shekujsh e mban veten pjesë të asaj historie, pavarësisht se cila administratë i mbledh taksat. Emigracioni ka bërë pjesën tjetër — dibranët në Shtetet e Bashkuara kanë hapur rreth pesëdhjetë piceri, dhe në vetë qytetin numërohet një pice për çdo tre mijë banorë; është një statistikë qesharake që tregon një gjë serioze: një ekonomi që i mban njerëzit lidhur me shtëpinë përmes parasë së dërguar, sepse pozicioni nuk i mban dot lidhur ndryshe.

Përse rëndon Dibra e Madhe

Historia e Dibrës së Madhe e ndreq një gabim të shpeshtë leximi: bindjen se kombi shqiptar u ndërtua në bregdet dhe u shpërnda drejt maleve. E kundërta është më e vërtetë. Nga fiset ilire te Principata e Arbërit, nga Gropajt te Kastriotët, nga sanxhaku osman te Kongresi i 1909-s, qendrat e brendshme si Dibra mbajtën vazhdimësinë kur bregu ndërronte zotër. Ishin luginat, udhët dhe kalimet — jo portet — ato që e mbajtën një popull të lidhur para se të kishte shtet.

Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse viti 1913 dhemb këtu më shumë se kudo tjetër. Kufiri nuk hoqi një provincë të largët nga një perandori; ai preu një qytet nga fshatrat e veta, një kryeqendër nga krahina e saj, një skaj udhe nga udha. Nuk u rrëzua asnjë mur. Thjesht u ndal karvani, u mbyll shkolla, u ndërrua gjuha e zyrës — dhe një qendër tregtare e gadishullit u bë periferi e dy shteteve njëkohësisht.

Ajo që mbeti është ajo që mbetet gjithmonë kur shteti mungon: gjuha, besa, kujtesa dhe kënga. Njëqind e trembëdhjetë vjet pas Londrës, shtatë nga çdo dhjetë banorë të Dibrës së Madhe deklarohen shqiptarë. Kufiri e ndryshoi hartën. Nuk e ndryshoi qytetin.