Jani Vreto: nga Zosimea te shtypshkronja shqipe e Bukureshtit

Në rrjetin e shpërndarë të Rilindjes Kombëtare — një komb pa shtet, që ndërtoi alfabetin, shtypshkronjën dhe letërsinë e vet nga Stambolli në Bukuresht e në Kajro — Jani Vreto zë vendin e statutarit dhe të shtypësit: njeriu që i dha lëvizjes shqiptare kornizën ligjore të shoqërisë së saj kryesore dhe makinerinë prej metali që shtypi fjalën shqipe për herë të parë me shkronja të veta. Pa emrin e tij, statuti i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip nuk do të kishte formë, dhe pa shtypshkronjën që drejtoi në Bukuresht, veprat e Naim Frashërit nuk do të kishin dalë kurrë prej dorëshkrimit.

Rrënjët në Postenan dhe shkollat e Janinës

Jani Vreto lindi më 14 janar 1822 në fshatin Postenan, afër Leskovikut, në Vilajetin e Janinës. Mësimet e para i mori në vendlindje, nga Nikolla Ikonomi, që i dha njohuritë e para të greqishtes dhe shqipes. Vazhdoi shkollimin në një shkollë greke në Vurban, afër Konicës, dhe më pas, nga viti 1843 deri më 1847, ndoqi gjimnazin e njohur «Zosimea» të Janinës, një nga qendrat më të rëndësishme arsimore të Ballkanit osman, ku u formuan disa nga mendjet që do të udhëhiqnin më vonë lëvizjen kombëtare shqiptare.

Në vitin 1854 u vendos në Stamboll, ku i ati punonte si tregtar; atje punoi si sekretar në një shoqëri duhani, duke siguruar jetesën ndërsa qyteti i perandorisë e tërhiqte gjithnjë e më shumë drejt rrethit të intelektualëve shqiptarë që po formohej.

Rrjeti i Stambollit

Nga fillimi i viteve 1870, Vreto u lidh ngushtë me udhëheqësit e lëvizjes kombëtare shqiptare në Stamboll: Hasan Tahsinin, Sami Frashërin, Pashko Vasën dhe Ferid Pashë Vlorën. Korrespondoi me figura shqiptare në Egjipt — Thimi Mitkon, Spiro Dinen, Thimi Thoma Krejin — dhe në Itali, me Dhimitër Kamardën dhe Jeronim De Radën. Ky ishte rrjeti i vërtetë i Rilindjes: jo një organizatë me qendër të vetme, por një bashkësi korrespondence dhe besimi që lidhte Stambollin me Kajron, Bukureshtin dhe Kalabrinë, pa asnjë shtet që t'i mbante bashkë përveç gjuhës dhe qëllimit.

Në vjeshtën e vitit 1877, Vreto ishte një nga themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, me qendër në Stamboll. Një vit më vonë, në 1878, botoi në greqisht «Apologjinë» (Konstantinopojë, 1878), një mbrojtje sistematike të origjinës, gjuhës, territoreve të banuara dhe të drejtave të shqiptarëve, e shkruar si përgjigje ndaj polemikave të shtypit grek, veçanërisht të gazetës «Neologos». Në të njëjtën periudhë, rreth Kongresit të Berlinit, qëndroi krah Abdyl Frashërit në mbrojtje të çështjes së popullsisë shqiptare.

Alfabeti: një komision dhe një humbje fisnike

Në fillim të vitit 1879, Vreto u caktua në komisionin që do të vendoste alfabetin përfundimtar të shqipes. Ai vetë mbështeste një alfabet me bazë greke, të lidhur me teorinë pellazgjike, sipas së cilës shqiptarët dhe grekët ndanin një paraardhës të lashtë të përbashkët. Më 19 mars 1879, komisioni miratoi alfabetin 36-shkronjësh të Sami Frashërit, kryesisht latin — të njohur si «alfabeti i Stambollit». Vreto e pranoi vendimin dhe vazhdoi punën për shoqërinë dhe shtypin, shenjë e disiplinës që e karakterizonte rrjetin: bindjet personale u nënshtroheshin nevojës së përbashkët për një standard të vetëm.

Shoqëria dhe shtypshkronja

Më 12 tetor 1879, Vreto ishte bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll, dhe vetë ai shkroi statutin e saj, «Kanonizmën» — dokumenti që i dha shoqërisë formën ligjore dhe rregullat e brendshme mbi të cilat u ndërtua puna botuese e Rilindjes. Në verën e vitit 1881, udhëtoi në Bukuresht për të mobilizuar bashkësinë shqiptare të vendosur në Rumani dhe themeloi një degë të shoqërisë atje. Kur autoritetet osmane e ndaluan shoqërinë në Stamboll, qendra e saj u zhvendos vetë në Bukuresht.

Aty, Vreto ngriti dhe drejtoi shtypshkronjën e parë shqipe, në vitin 1886 — instrumentin qendror të lëvizjes, aparatin që bëri të mundur që fjala shqipe të dilte e shtypur, e qëndrueshme, e përsëritshme. Në atë shtypshkronjë u botuan shumë prej veprave të Naim Frashërit, poetit kombëtar të Shqipërisë. Vreto punoi gjithashtu për revistën «Drita», e riemërtuar më vonë «Dituria». Rreth vitit 1882 u nis nga Bukureshti drejt Egjiptit, për të zhvilluar përmbajtje kombëtare e kulturore mes bashkësisë shqiptare atje — një lëvizje tjetër nëpër të njëjtin rrjet të shpërndarë.

Mohimi

Çmimi i kësaj pune u pagua personalisht. Metropoliti orthodhoks i Gjirokastrës e shkishëroi Vreton, duke e akuzuar për herezi për shkak se, sipas fjalëve të përdorura kundër tij, po «krijonte një çështje shqiptare». Autoritetet osmane, nga ana e tyre, ndaluan shoqërinë që ai vetë kishte ndihmuar ta themelonte. Të dyja goditjet — kishtare dhe shtetërore — synonin të njëjtën gjë: të mohonin se ekzistonte një komb shqiptar i dallueshëm, me gjuhë, histori dhe të drejta të veta. Vreto nuk u tërhoq; e zhvendosi thjesht punën atje ku mund të vazhdonte — në Bukuresht, në Egjipt, kudo që rrjeti kishte një gjymtyrë tjetër.

Trashëgimia

Vepra më e njohur e Jani Vretos është poema epike «Histori e Skënderbeut». Shkroi gjithashtu traktatin moral «Mirëvetija», «Apologjinë» në greqisht (1878), si dhe shkrime mbi alfabetin dhe drejtshkrimin e shqipes. Vdiq më 9 korrik 1900 në Athinë. Emri i tij mbetet i lidhur përgjithmonë me statutin që i dha formë ligjore lëvizjes shqiptare dhe me shtypshkronjën që e bëri fjalën shqipe një send të prekshëm, të shumëfishueshëm, që nuk mund të ndalej më me një dekret apo me një shkishërim.