Trojet dhe diaspora: një popull mbi kufijtë

Asnjë komb i Evropës nuk e mëson kaq herët se kufiri është një vijë e tërhequr nga të tjerët mbi mishin e tij. Shqiptarët e mësuan këtë mësim më 1913, kur fuqitë e mëdha, të mbledhura në Londër, vendosën se ku do të fillonte e ku do të mbaronte Shqipëria — dhe e vendosën gabim me dashje. Që nga ajo ditë populli shqiptar jeton mbi kufij: i ndarë midis shteteve, i shpërndarë nëpër kontinente, por i pandarë në gjuhë, në kujtesë dhe në ndërgjegje. Kjo është historia e trojeve dhe e diasporës — dy fytyra të një fati të vetëm.

Vija që ndau një popull

Konferenca e Londrës (1912–1913) dhe Traktati i Londrës i 30 majit 1913 e njohën Principatën e Shqipërisë si shtet sovran, por vetëm si një bërthamë qendrore. Vendimi i Konferencës së Ambasadorëve të 29 korrikut 1913 ia preu trupin: krahinat veriore dhe verilindore iu dhanë Serbisë e Malit të Zi, ndërsa Çamëria në jug i mbeti Greqisë. Kosova — zemra e historisë shqiptare, vendi i Lidhjes së Prizrenit — u la jashtë. Rezultati ishte i thjeshtë dhe i tmerrshëm: gati gjysma e shqiptarëve u zgjuan një mëngjes shtetas të një vendi që nuk e quanin atdhe.

Kjo nuk ishte rastësi diplomatike, por llogari e ftohtë e fqinjëve që kërkonin tokë dhe e fuqive që kërkonin qetësi. Harta u vizatua jo sipas gjuhës që flitej në shtëpi, por sipas ushtrive që kishin arritur më parë. Prej saj lindën të gjitha "çështjet" që ende na ndjekin: çështja e Kosovës, ajo e Ulqinit dhe Tuzit në Mal të Zi, e Luginës së Preshevës në Serbi, e shqiptarëve të Maqedonisë së sotme, dhe plaga e hapur e Çamërisë.

Trojet sot: një gjeografi e vetme, kufij të shumtë

Sot, brenda një hapësire kompakte ballkanike, shqiptarët jetojnë në katër shtete me vijueshmëri gjeografike. Në Shqipëri rrojnë rreth 2,7 milionë; në Kosovë rreth 1,8 milionë, ku përbëjnë mbi nëntëdhjetë për qind të popullsisë; në Maqedoninë e Veriut afro një e katërta e vendit — rreth 446 mijë veta sipas regjistrimit, të përqendruar në perëndim e veriperëndim; në Mal të Zi rreth pesë për qind, kryesisht në juglindje rreth Ulqinit, Tuzit, Plavës e Gucisë. U shtohen shqiptarët e Preshevës, Bujanocit e Medvegjës në Serbi.

Pamja është paradoksale: një popull i bashkuar në hartën fizike, i copëtuar në hartën politike. E megjithatë mbijetesa e tij nuk u sigurua nga shtetet, por nga diçka më e vjetër — nga gjuha shqipe, një degë më vete e familjes indoevropiane, e folur në të dy degët gege e toske nga Ulqini në Prevezë. Ku flitej shqip, aty mbeti Shqipëria, pavarësisht se ç'flamur valëvitej në godinën e komunës.

Mërgimi: plaga që u bë rrjet

Por shqiptari nuk u nda vetëm nga kufijtë; u nda edhe nga buka. Kurbeti — mërgimi për punë — është aq i vjetër sa vetë kënga jonë popullore, dhe aq i hidhur. Shekuj me radhë burrat ikën në Stamboll, në Egjipt, në Rumani, duke lënë pas nuset që i prisnin te dera. Nga ai mërgim i dhimbshëm lindi diçka e papritur: jo vetëm vuajtje, por edhe fuqi.

Sepse pikërisht në mërgim u mendua kombi. Arbëreshët e Italisë — pasardhës të atyre që ikën pas vdekjes së Skënderbeut — e ruajtën arbërishten për pesë shekuj dhe nxorën në Itali zërin që ndezi Rilindjen, Jeronim De Radën. Përtej Adriatikut, në Greqi, arvanitët kishin ndërtuar fshatra, flota e qytete shekuj më parë. Dhe matanë oqeanit, në Boston, mërgata shqiptaro-amerikane ngriti më 1909 gazetën Dielli dhe më 1912 federatën Vatra, me Fan Nolin e Faik Konicën në krye — institucione që e mbajtën idenë shqiptare gjallë kur atdheu vetë ishte ende rob.

Diaspora moderne dhe detyra e kujtesës

Pas vitit 1991, kur muret u rrëzuan dhe Shqipëria u hap, filloi vala e fundit dhe më e madhe e mërgimit. Sot diaspora moderne shtrihet nga Gjermania e Zvicra te Italia, Greqia, Britania e Shtetet e Bashkuara — një trup njerëzor që, sipas vlerësimeve, kap mes 7 e 10 milionë veta në mbarë botën. Disa janë qytetarë të dy e tre brezave, të tjerë sapo zbritën nga aeroplani; por të gjithë, kur i pyet, të thonë të njëjtën fjalë: shqiptar.

Këtu duhet të jemi të ndershëm me veten, siç kërkonte Konica. Mërgimi nuk është vetëm romancë e flamurit; është edhe boshatisje fshatrash, plakje vendi, talent i humbur për gjithmonë. Të mburremi me numrin e diasporës pa parë plagën që e prodhoi do të ishte budallallëk. E megjithatë e vërteta tjetër qëndron po aty: kjo diasporë financoi luftëra, ngriti shkolla, dërgoi remitanca që mbajtën gjallë krahina të tëra, dhe vazhdon ta mbajë gjallë kombin nga larg.

Prandaj kushdo që pëshpërit mitin se shqiptarët nuk janë komb i vërtetë, sepse janë të ndarë në shtete, ngatërron kufirin me kombin. Gjermanët qenë të ndarë shekuj; italianët po ashtu; askush nuk u tha se nuk ekzistonin. Kombi nuk është një vijë në hartë — është një gjuhë, një kujtesë e përbashkët dhe vullneti për të vazhduar. Shqiptarët e kanë treguar këtë vullnet nga Ulqini te Prevezza, nga Tirana te Bronksi. Një popull mbi kufijtë — por një popull.

Burimet:

• "London Conference of 1912–1913" dhe "Treaty of London (1913)", Wikipedia (përmbledhje akademike e vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve).
• "Albanians", "Kosovo Albanians", "Albanians in North Macedonia", "Albanians in Montenegro", Wikipedia (të dhëna demografike sipas regjistrimeve më të fundit).
• "Dielli (newspaper)" dhe "Vatra, the Pan-Albanian Federation of America", Wikipedia; Faik Konica, kryeredaktor i Diellit në Boston nga 1909.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — për kontekstin e Rilindjes dhe të diasporës.
• Vlerësime për diasporën globale shqiptare (7–10 milionë), raportime demografike bashkëkohore.

— Redaksia ZHURMA