Person · Shekulli XX
Aleks Buda
–
I dha historiografisë shqiptare të pasluftës arkitekturën e saj
Historiani që i dha historiografisë shqiptare të pasluftës arkitekturën e saj — dhe tezën e vazhdimësisë ilire kodin e vet themeltar.
Kur Akademia e Shkencave e Shqipërisë u themelua më 10 tetor 1972, në krye të saj u vu një historian nga Elbasani që kishte studiuar filozofi në Vjenë. Aleks Buda (1910–1993) nuk ishte thjesht kryetari i saj i parë: ai ishte arkitekti i historiografisë shqiptare të pasluftës — njeriu që i dha një kombi të ndarë me kufij shtetërorë një rrëfim të vetëm për origjinën, vazhdimësinë dhe qëndresën e tij. Vepra e tij mbetet njëkohësisht themel i dijes shqiptare dhe dëshmi se sa afër ecnin dija e pushteti në atë kohë.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Kryetari i parë i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë (themeluar më 10 tetor 1972).
- Konceptoi dhe redaktoi «Historinë e Shqipërisë» (vëll. I–II, 1959 e 1965), sintezën e parë të plotë të historisë kombëtare.
- Historian me formim europian: studioi filozofi e letërsi në Universitetin e Vjenës (1929–1935).
Nga Elbasani te Vjena
Buda lindi më 7 shtator 1910 në Elbasan, në një familje tregtare të njohur të qytetit. Arsimin fillestar e mori në Lece të Italisë dhe të mesmen në Salcburg të Austrisë, të cilën e përfundoi më 1930. Mandej ndoqi studimet për filozofi e letërsi në Universitetin e Vjenës (1929–1935) — një formim europian që do t'i jepte veprës së tij më vonë gjerësinë e referencave dhe ashpërsinë metodike. U kthye në Shqipëri nga fundi i viteve '30 dhe punoi si mësues në gjimnazet e Korçës e të Tiranës, para se historia t'i bëhej profesion e jo thjesht pasion.
Themeluesi i historiografisë së pasluftës
Në Shqipërinë e pasluftës, ku historia duhej rishkruar nga themelet, Buda u bë figura qendrore. Ai konceptoi dhe redaktoi «Historinë e Shqipërisë» (vëll. I–II, 1959 e 1965), veprën e parë të plotë sintetike të historisë kombëtare, dhe më vonë drejtoi hartimin e «Historisë së Popullit Shqiptar». Si kryeredaktor i «Fjalorit Enciklopedik Shqiptar» (1985) dhe autor i katër vëllimeve «Shkrime historike» (1986–2002), ai ndërtoi jo vetëm libra, por një shkollë të tërë: breza historianësh që u formuan nën mentorimin e tij, veçanërisht në fushën e mesjetës shqiptare, të cilën e themeloi si sektor kërkimor më vete. Kur Akademia e Shkencave u ngrit më 1972, ai u zgjodh kryetari i saj i parë dhe e mbajti atë detyrë njëzet e një vjet, deri më 1993.
Teza e vazhdimësisë ilire
Kontributi i tij më i njohur — dhe më i debatuar — ishte teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare: ideja se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, ndër banorët më të vjetër të Ballkanit e të Europës. Buda e ngriti këtë tezë në gur themeli të Kuvendit të Parë të Studimeve Ilire (Tiranë, 1972), ngjarjen shkencore që bashkoi albanologë nga e gjithë bota rreth çështjes së etnogjenezës. Ai vetë nuk e fshehu boshllëkun dokumentar që qëndronte në zemër të argumentit — mungesën e dëshmive të shkruara për ilirët midis shekullit VI dhe shfaqjes së emrit «shqiptar» rreth shekullit XI. Pikërisht ky ndërgjegjësim metodik e dallon veprën e tij nga propaganda e thjeshtë: teza mbetet e debatueshme në shkencën e sotme, por Buda e formuloi si hipotezë pune, jo si dogmë.
Studiuesi i Skënderbeut dhe i Rilindjes
Përtej antikitetit, Buda i kushtoi vëmendje të veçantë dy çasteve që përbëjnë shtyllat e vetëdijes kombëtare: epokës së Skënderbeut dhe Rilindjes Kombëtare. Ai e studioi Gjergj Kastriotin jo si mit, por si figurë historike në kontekstin e saj ballkanik e europian, dhe e lexoi Rilindjen si procesin që e ktheu një popull të shpërndarë në komb modern. Konferenca kombëtare e studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit (1979), të cilën e organizoi, e vendosi Lidhjen në qendër të rrëfimit të shtetformimit shqiptar. Në duart e tij, historia e largët dhe rilindja kulturore lidheshin në një vijë të vetme që çonte te shteti modern.
Dijetari brenda regjimit
Do të ishte e pandershme ta rrëfeje Budën pa regjimin brenda të cilit punoi. Ai qe njeri i afërt i pushtetit — mori pjesë në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972 që kodifikoi shqipen standarde, dhe u nderua me titujt më të lartë të kohës: «Mësues i Popullit», Çmimi i Republikës, Urdhri i Lirisë dhe Urdhri i Flamurit të Punës. Historiografia që ai drejtoi u vu edhe në shërbim të nevojave ideologjike të shtetit njëpartiak, dhe kjo është pjesë e trashëgimisë së tij. E megjithatë, Buda kërkoi — dhe shpesh gjeti — hapësirën për t'iu përmbajtur dokumentit dhe metodës aty ku ideologjia kërkonte thjeshtim. Më 1990, pak para rënies së regjimit, Austria e nderoi me «Medaljen e Madhe të Artë», njohje e një emri që i kaloi kufijtë.
Trashëgimia
Aleks Buda vdiq më 7 korrik 1993 në Tiranë, tetëdhjetë e dy vjeç. Statuja e tij sot ngrihet para Akademisë së Shkencave që ai themeloi, dhe emri i tij mban peshën e një brezi të tërë studiuesish. Trashëgimia e tij është e dyfishtë: nga njëra anë, arkitektura institucionale e dijes shqiptare — akademia, enciklopedia, historia sintetike; nga ana tjetër, një rrëfim kombëtar që brezat e rinj sot e lexojnë me sy kritik. Të dyja janë të vërteta. Sepse historia e një kombi nuk shkruhet një herë e mbaron; ajo rishkruhet vazhdimisht — dhe, duke i debatuar tezat e Budës, historiografia shqiptare dëshmon se është gjallë.
Burimet
- Akademia e Shkencave e Shqipërisë, «Akademik Aleks Buda» — biografia zyrtare: lindja 1910 në Elbasan, arsimimi (Vjenë, 1929–1935), kryetar i parë i ASHSH (1972–1993), veprat dhe nderimet. akad.gov.al
- «Aleks Buda» — Wikipedia — të dhëna biografike: lindja 7 shtator 1910 (Elbasan), vdekja 7 korrik 1993 (Tiranë), teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare dhe boshllëku dokumentar mes shek. VI–XI. en.wikipedia.org
- Aleks Buda (red.), «Historia e Shqipërisë» I–II (Tiranë, 1959, 1965) dhe «Historia e Popullit Shqiptar» — veprat sintetike që drejtoi.
- «Kuvendi I i Studimeve Ilire» (Tiranë, 1972; botim 1974) — vepra themeltare e albanologjisë ilire, e organizuar e drejtuar prej tij.
Lidhjet
7Personat
- Skënderbeu — subjekt qendror i studimeve të tij
- Aleksandër Xhuvani — bashkëkohës në ndërtimin e dijes kombëtare
- Emin Riza — bashkëkohës në Akademinë e Shkencave; trashëgimia materiale si disiplinë
Ngjarjet
- Lidhja e Prizrenit — konferenca kombëtare e studimeve, 1979
Organizatat
- Universiteti i Tiranës — universiteti i parë shtetëror, motra e Akademisë së Shkencave
Tema
- Ilirët — teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare
- Rilindja Kombëtare — fusha e tij e studimit
Lajmi i fundit
- Meza Flores: Operacioni i ushtrisë në Sinaloa solli arrestimin e bosit të drogës
- Stojkoviq thotë se Milan Radoiçiq u lejua të kalonte kufirin
- Laszlo: Arritëm fitoren e parë në transfertë, treguam shpirtin e duhur
- Kraki: Kosova të trajtohet me standarde të barabarta në integrimin evropian
- Pacolli: Ndarja e 23.5 milionë eurove për banim social dhe të përballueshëm
- Kasami nderon veteranët e arsimit për Ditën e Alfabetit të Gjuhës Shqipe
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar