Aleks Buda

Kur Akademia e Shkencave e Shqipërisë u themelua më 10 tetor 1972, në krye të saj u vu një historian nga Elbasani që kishte studiuar filozofi në Vjenë. Aleks Buda (1910–1993) nuk ishte thjesht kryetari i saj i parë: ai ishte arkitekti i historiografisë shqiptare të pasluftës — njeriu që i dha një kombi të ndarë me kufij shtetërorë një rrëfim të vetëm për origjinën, vazhdimësinë dhe qëndresën e tij. Vepra e tij mbetet njëkohësisht themel i dijes shqiptare dhe dëshmi se sa afër ecnin dija e pushteti në atë kohë.

Nga Elbasani te Vjena

Buda lindi më 7 shtator 1910 në Elbasan, në një familje tregtare të njohur të qytetit. Arsimin fillestar e mori në Lece të Italisë dhe të mesmen në Salcburg të Austrisë, të cilën e përfundoi më 1930. Mandej ndoqi studimet për filozofi e letërsi në Universitetin e Vjenës (1929–1935) — një formim europian që do t'i jepte veprës së tij më vonë gjerësinë e referencave dhe ashpërsinë metodike. U kthye në Shqipëri nga fundi i viteve '30 dhe punoi si mësues në gjimnazet e Korçës e të Tiranës, para se historia t'i bëhej profesion e jo thjesht pasion.

Themeluesi i historiografisë së pasluftës

Në Shqipërinë e pasluftës, ku historia duhej rishkruar nga themelet, Buda u bë figura qendrore. Ai konceptoi dhe redaktoi «Historinë e Shqipërisë» (vëll. I–II, 1959 e 1965), veprën e parë të plotë sintetike të historisë kombëtare, dhe më vonë drejtoi hartimin e «Historisë së Popullit Shqiptar». Si kryeredaktor i «Fjalorit Enciklopedik Shqiptar» (1985) dhe autor i katër vëllimeve «Shkrime historike» (1986–2002), ai ndërtoi jo vetëm libra, por një shkollë të tërë: breza historianësh që u formuan nën mentorimin e tij, veçanërisht në fushën e mesjetës shqiptare, të cilën e themeloi si sektor kërkimor më vete. Kur Akademia e Shkencave u ngrit më 1972, ai u zgjodh kryetari i saj i parë dhe e mbajti atë detyrë njëzet e një vjet, deri më 1993.

Teza e vazhdimësisë ilire

Kontributi i tij më i njohur — dhe më i debatuar — ishte teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare: ideja se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, ndër banorët më të vjetër të Ballkanit e të Europës. Buda e ngriti këtë tezë në gur themeli të Kuvendit të Parë të Studimeve Ilire (Tiranë, 1972), ngjarjen shkencore që bashkoi albanologë nga e gjithë bota rreth çështjes së etnogjenezës. Ai vetë nuk e fshehu boshllëkun dokumentar që qëndronte në zemër të argumentit — mungesën e dëshmive të shkruara për ilirët midis shekullit VI dhe shfaqjes së emrit «shqiptar» rreth shekullit XI. Pikërisht ky ndërgjegjësim metodik e dallon veprën e tij nga propaganda e thjeshtë: teza mbetet e debatueshme në shkencën e sotme, por Buda e formuloi si hipotezë pune, jo si dogmë.

Studiuesi i Skënderbeut dhe i Rilindjes

Përtej antikitetit, Buda i kushtoi vëmendje të veçantë dy çasteve që përbëjnë shtyllat e vetëdijes kombëtare: epokës së Skënderbeut dhe Rilindjes Kombëtare. Ai e studioi Gjergj Kastriotin jo si mit, por si figurë historike në kontekstin e saj ballkanik e europian, dhe e lexoi Rilindjen si procesin që e ktheu një popull të shpërndarë në komb modern. Konferenca kombëtare e studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit (1979), të cilën e organizoi, e vendosi Lidhjen në qendër të rrëfimit të shtetformimit shqiptar. Në duart e tij, historia e largët dhe rilindja kulturore lidheshin në një vijë të vetme që çonte te shteti modern.

Dijetari brenda regjimit

Do të ishte e pandershme ta rrëfeje Budën pa regjimin brenda të cilit punoi. Ai qe njeri i afërt i pushtetit — mori pjesë në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972 që kodifikoi shqipen standarde, dhe u nderua me titujt më të lartë të kohës: «Mësues i Popullit», Çmimi i Republikës, Urdhri i Lirisë dhe Urdhri i Flamurit të Punës. Historiografia që ai drejtoi u vu edhe në shërbim të nevojave ideologjike të shtetit njëpartiak, dhe kjo është pjesë e trashëgimisë së tij. E megjithatë, Buda kërkoi — dhe shpesh gjeti — hapësirën për t'iu përmbajtur dokumentit dhe metodës aty ku ideologjia kërkonte thjeshtim. Më 1990, pak para rënies së regjimit, Austria e nderoi me «Medaljen e Madhe të Artë», njohje e një emri që i kaloi kufijtë.

Trashëgimia

Aleks Buda vdiq më 7 korrik 1993 në Tiranë, tetëdhjetë e dy vjeç. Statuja e tij sot ngrihet para Akademisë së Shkencave që ai themeloi, dhe emri i tij mban peshën e një brezi të tërë studiuesish. Trashëgimia e tij është e dyfishtë: nga njëra anë, arkitektura institucionale e dijes shqiptare — akademia, enciklopedia, historia sintetike; nga ana tjetër, një rrëfim kombëtar që brezat e rinj sot e lexojnë me sy kritik. Të dyja janë të vërteta. Sepse historia e një kombi nuk shkruhet një herë e mbaron; ajo rishkruhet vazhdimisht — dhe, duke i debatuar tezat e Budës, historiografia shqiptare dëshmon se është gjallë.