Shqiptarët e Malit të Zi: Ulqini dhe Tuzi

Ka një hartë që nuk e gjen lehtë në atlaset zyrtarë: hartën e një populli që rri njëkohësisht brenda dhe jashtë shtetit të vet. Shqiptarët e Malit të Zi janë pikërisht kjo — afro tridhjetë e një mijë frymë sipas regjistrimit të vitit 2023, rreth pesë për qind të popullsisë së vendit, të cilët nuk u shpërngulën kurrë: kufiri lëvizi mbi ta. Ata janë një degë e gjallë e trojeve dhe diasporës, e atij trungu të vetëm që historia e copëzoi pa e shkulur.

Dy vatra, një popull

Shqiptarët e Malit të Zi mblidhen rreth dy qendrave që duken sikur i përkasin dy botëve. E para është Ulqini, qyteti detar në jug, ku afro tre të katërtat e banorëve — rreth 73 për qind — janë shqiptarë; një qytet me erë kripe e ulliri, me xhami e kambana, me një gjuhë që këndon ndryshe nga malësia. E dyta është Tuzi me Malësinë e Madhe që e rrethon, ku shqiptarët kalojnë gjashtëdhjetë për qind të popullsisë — tokë gurore fisesh, jo deti. Mes tyre shtrihen Plava, Gucia, Rozhaja e Tivari, ishuj më të vegjël të të njëjtit arkipelag.

Konica do të kishte vënë re menjëherë paradoksin: i njëjti komb, dy temperamente. Detari ulqinak që lundroi Mesdheun dhe malësori i Tuzit që nuk e la kurrë gurin e vatrës — dhe prapëseprapë, kur flasin, e kuptojnë njëri-tjetrin, sepse fjala është e njëjta fjalë.

Ulqini: nga Balshajt te korsarët

Ulqini është një ndër qytetet më të vjetra të bregdetit. Në mesjetë ai ra nën sundimin e Balshajve, derës që sundoi Zetën dhe la pas vetes kullën e gurtë që ende mban emrin e tyre në kalanë e vjetër. Pastaj erdhi Venedku: nga viti 1421 deri më 1571 qyteti — Dulcigno në regjistrat venecianë — qe pjesë e asaj që Republika e quante Albania Veneta, "Shqipëria Venedikase". Venedikasit forcuan muret; emri shqiptar i tokës nuk u fshi as në dokumentet e tyre.

Më 1571 Ulqinin e pushtoi Perandoria Osmane, me ndihmën e korsarëve berberë që, kur mbaroi pushtimi, nuk u kthyen më në Afrikën e Veriut por u vendosën në qytet — nga kjo lindi ajo komunitet i vogël afro-shqiptar i Ulqinit, kujtimi i të cilit ende rron në mbiemra e fytyra. Nën tre shekuj sundimi osman (1571–1880), Ulqini u bë një ndër portet kryesore tregtare të Mesdheut lindor, me një flotë anijesh që e bëri emrin e qytetit të njohur nga Triesta deri në Aleksandri.

Viti 1878: kur kufiri u bë plagë

Fati modern i shqiptarëve të Malit të Zi u vendos në një sallë diplomatike larg maleve të tyre. Trakti i Shën Stefanit dhe pastaj Kongresi i Berlinit i vitit 1878 ia dorëzuan Principatës së sapozgjeruar të Malit të Zi troje të tëra shqiptare në veri. Përgjigjja erdhi po atë qershor në Prizren: u themelua Lidhja e Prizrenit, organi i parë i organizuar politik që kërkoi të mos copëtohej toka shqiptare.

Malësorët — Hoti, Gruda, Kelmendi, Shkreli, Kastrati, Triesha — nuk e pranuan dorëzimin. Mes vjeshtës 1879 dhe janarit 1880 u zhvilluan betejat për Plavën dhe Gucinë, ku qëndresa shqiptare e ndaloi marrjen e dy qyteteve. Përballë kësaj, Fuqitë e Mëdha ndërruan mendje: në vend të Plavës e Gucisë, i ofruan Malit të Zi Ulqinin si shpërblim. Më 26 nëntor 1880, pas një demonstrate detare ndërkombëtare, qyteti detar iu aneksua Principatës. Kështu Ulqini, qytet shqiptar e venedikas e osman, u bë "i Malit të Zi" jo me vullnetin e banorëve të vet, por me një vendim të nënshkruar në Berlin.

Tuzi: komuna që u fshi e u rilind

Tuzi ka një histori më të heshtur, por jo më pak domethënëse. Krahina e Malësisë rreth tij ka qenë komunë më vete, derisa autoritetet e fshinë në vitet '50 të shekullit XX, duke e shkrirë në Podgoricë — një gjest administrativ që, për një popull pakicë, do të thoshte humbje zëri. U deshën rreth shtatë dekada që drejtësia gjeografike të rikthehej: më 1 shtator 2018, Tuzi u rithemelua si komunë e pavarur, dhe në zgjedhjet e para vendore të vitit 2019 partitë shqiptare dolën fituese, duke zgjedhur kryebashkiakun e tyre. Pas shtatëdhjetë vjetësh, Malësia e Madhe e Malit të Zi pati sërish një shtëpi të vetën në hartën zyrtare.

Një degë që nuk u shkëput

Çfarë i bën këta shqiptarë të veçantë mes degëve të tjera të kombit? Ndryshe nga arvanitët e Greqisë apo arbëreshët e Italisë, që ruajtën gjuhën përtej detit por humbën lidhjen e drejtpërdrejtë me trungun, shqiptarët e Ulqinit e të Tuzit nuk u larguan kurrë: ata janë kufitarë, jo mërgimtarë. Toka e tyre prek Shqipërinë dhe Kosovën; gjaku, gjuha e kujtesa janë të pandërprera me Shkodrën dhe Malësinë përtej vijës.

Konica do të na ndalonte këtu, pasi ishte njeri i ndershëm: nuk gjithçka është idile. Emigrimi ka rralluar fshatrat e Malësisë; politika e Podgoricës ndaj pakicës ka pasur baticat dhe zbaticat e veta; dhe vetë shqiptarët janë ndarë herë pas here në parti e xhelozi lokale. Por fakti themelor mbetet i palëkundur: në Ulqin e në Tuzi, shqipja flitet sot ashtu si dje, jo si relikt muzeu, por si gjuhë e pazarit, e shkollës e e dasmës. Kufiri lëvizi mbi ta një herë, më 1880; ata, prej atëherë, nuk kanë lëvizur.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat për Ulqinin, Malësinë dhe fiset shqiptare.
• Minority Rights Group International, "Albanians in Montenegro" (minorityrights.org).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Ulcinj" dhe "Congress of Berlin (1878)".
• Regjistrimi i popullsisë i Malit të Zi, 2023 (MONSTAT) — të dhënat etnike për Ulqinin, Tuzin, Gucinë e Plavën.
• Balkan Insight, "Albanians Taste Victory in Montenegro's New Municipality" (2019) — rithemelimi i komunës së Tuzit, 1 shtator 2018.

— Redaksia ZHURMA