Vilajeti i Kosovës: pesëdhjetë e dy ditë nga autonomia te pushtimi

Vilajeti i Kosovës ishte njësia më e madhe administrative e Perandorisë Osmane me shumicë shqiptare — dhe e vetmja që e fitoi me armë atë që lëvizja kombëtare kërkonte prej tridhjetë e katër vjetësh. Më 4 shtator 1912, pas një kryengritjeje që kishte marrë edhe kryeqendrën e vet, Shkupin, qeveria osmane pranoi pothuajse të gjitha kërkesat e kryengritësve shqiptarë: administrim autonom për katër vilajetet ku jetonin shqiptarët, nëpunës që flisnin gjuhën e vendit, shkolla shqipe, amnisti. Pesëdhjetë e dy ditë më vonë, më 26 tetor 1912, ushtria serbe hyri në Shkup dhe vilajeti pushoi së ekzistuari. Ai nuk u shua sepse humbi. U shua sepse fitoi tepër vonë.

Pse ka rëndësi

• Vilajeti i Kosovës u krijua më 1877 nga territore të ejaletit të Nishit, të ejaletit të Shkupit dhe të vilajetit të Danubit; kryeqendra ishte Prishtina nga 1877 deri më 1888, pastaj Shkupi deri më 1913.
• Në fund të ekzistencës kishte gjashtë sanxhaqe — Shkupi, Prishtina, Peja, Prizreni, Plevlja dhe Senica — dhe një popullsi të llogaritur në 1,602,949 banorë sipas shifrave osmane të vitit 1911.
• Aty u mbajt Lidhja e Prizrenit më 1878 dhe aty nisi kryengritja e vitit 1912; pas Luftës së Parë Ballkanike territori u nda mes Serbisë e Malit të Zi, ndarje e ratifikuar nga Traktati i Londrës më 30 maj 1913.

Një njësi e re për një perandori që po tkurrej

Vilajeti i Kosovës nuk është i vjetër. Ai u krijua më 1877, në valën e fundit të riorganizimeve administrative të Tanzimatit, duke bashkuar territore që deri atëherë kishin qenë pjesë e ejaletit të Nishit, të ejaletit të Shkupit dhe të vilajetit të Danubit. Emri ishte i lashtë; kutia ishte e re. Perandoria po e rivizatonte veten me nxitim, sepse po humbte tokë: Lufta Ruso-Turke e viteve 1877–1878 i hoqi Stambollit Nishin dhe një brez të tërë të Ballkanit qendror, dhe kufiri i ri e detyroi administratën osmane të ndërtonte një njësi që t'i mbante bashkë ato që kishin mbetur.

Kjo lindje e ka një pasojë që lexohet ende sot në demografinë e Kosovës. Me tërheqjen e kufirit osman, popullsia shqiptare e krahinave të Toplicës, Jabllanicës dhe Nishit u dëbua matanë vijës së re dhe u vendos pikërisht brenda vilajetit të porsakrijuar. Ata janë muhaxhirët — dhe historiografia serioze e periudhës, nga Noel Malcolm te studiuesit e mëvonshëm të Ballkanit osman, e trajton këtë zhvendosje si një nga dëbimet e para masive të epokës së shteteve kombëtare në rajon. Vilajeti i Kosovës nisi jetën, pra, si strehë e një popullsie të sapodëbuar. Kjo shpjegon pse kërkesa politike që doli prej tij vitin pasues nuk ishte reformiste, por mbrojtëse.

Kryeqendra që lëvizi dy herë

Nga 1877 deri më 1888 kryeqendra e vilajetit ishte Prishtina. Në vitin 1888 ajo u zhvendos në Shkup, ku mbeti deri në shuarjen e vilajetit më 1913. Zhvendosja nuk ishte simbolike: Shkupi ishte nyja hekurudhore dhe tregtare e hapësirës, pika ku Stambolli mund të mbante ushtri dhe telegraf, dhe një qytet me peshë të madhe shqiptare. Duke e ngritur atë në kryeqendër, administrata osmane e zhvendosi qendrën e rëndesës së vilajetit në juglindje, drejt kufirit me vilajetin e Manastirit.

Ky detaj ka rëndësi për mënyrën si e kujtojmë sot vilajetin. Ai nuk ishte një njësi organike me një zemër të vetme; ishte një kornizë qeverisëse, dhe kornizat lëvizin. Që një njësi administrative t'i ndërrojë kryeqendrat brenda njëmbëdhjetë vjetësh do të thotë se ajo u projektua për kontroll, jo për identitet. Identitetin ia dha populli që jetonte brenda saj, dhe ia dha kundër vullnetit të projektuesit.

Gjashtë sanxhaqe — dhe pse vilajeti nuk ishte Kosova e sotme

Në fund të ekzistencës së tij, vilajeti ndahej në gjashtë sanxhaqe: Shkupi, Prishtina, Peja, Prizreni, Plevlja dhe Senica. Kjo listë duhet lexuar me kujdes, sepse ajo e ndalon menjëherë keqkuptimin më të shpeshtë: vilajeti i Kosovës nuk ishte Kosova e sotme. Ai shtrihej shumë më gjerë — deri te Shkupi dhe Tetova në juglindje, deri te Plevlja dhe Senica në veriperëndim, brenda asaj që sot quhet Sanxhak. Kosova e sotme ishte thelbi i tij, jo tërësia e tij.

Popullsia e vilajetit llogaritej në 1,602,949 banorë sipas shifrave zyrtare osmane të vitit 1911 — shqiptarë myslimanë e katolikë, sllavë ortodoksë, turq, vllehë, romë e hebrenj. Regjistrimet osmane numëronin sipas besimit, jo sipas kombësisë, dhe kjo është arsyeja pse çdo palë në Ballkan ka mundur t'i lexojë ato shifra në favor të vetes për një shekull të tërë. Ajo që shifrat nuk e fshehin dot është masa: një njësi me mbi një milion e gjysmë banorë, njëra ndër më të mëdhatë e perandorisë në Evropë, që nuk kishte asnjë shkollë shtetërore në gjuhën e shumicës së saj.

Prizreni 1878: vilajeti prodhon një program

Një vit pas krijimit të vilajetit, në qytetin e tij të Prizrenit, u mblodh Lidhja e Prizrenit — më 1878, ndërsa Kongresi i Berlinit po ndante Ballkanin mbi harta të vizatuara larg tij. Lidhja bëri diçka që asnjë lëvizje shqiptare nuk e kishte bërë më parë: e formuloi kombin në gjuhën e administratës osmane. Kërkesa e saj nuk ishte pavarësia, por bashkimi i katër vilajeteve me popullsi shqiptare — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina — në një njësi të vetme autonome brenda perandorisë.

Ky është momenti kur harta administrative osmane u shndërrua në hartë kombëtare. Kur shqiptarët sot flasin për «trojet», ata përshkruajnë, shpesh pa e ditur, kufijtë e këtyre katër vilajeteve. Dhe nuk është rastësi që programi doli pikërisht nga vilajeti i Kosovës: ai ishte njësia më e madhe, më e populluar dhe e vetmja që sapo kishte pritur mbi vete pasojat e drejtpërdrejta të një kufiri të ri.

1910 dhe 1912: kryengritja që fitoi

Vilajeti i Kosovës kaloi tre dekadat e fundit të vet në kryengritje pothuajse të pandërprerë. Më 1910 shpërtheu në Prishtinë një kryengritje e organizuar nga shqiptarët, e cila zgjati tre muaj dhe u shtyp me artileri. Më janar 1912 nisi kryengritja e madhe, e udhëhequr nga Hasan Prishtina, Isa Boletini, Idriz Seferi, Bajram Curri, Nexhip Draga dhe Riza bej Gjakova, me mbështetjen politike të Ismail Qemalit.

Deri në gusht 1912 kryengritësit kishin marrë Shkupin — vetë kryeqendrën e vilajetit. Dhe më 4 shtator 1912 qeveria osmane kapitulloi para kërkesave: administrim autonom në katër vilajetet me popullsi shqiptare, shërbim ushtarak vetëm brenda tyre, nëpunës që flisnin gjuhën e vendit, shkolla shtetërore dhe private në shqip, amnisti e përgjithshme dhe gjyq ushtarak për oficerët që kishin shtypur kryengritjen. U pranuan të gjitha, përveç pikës së fundit.

Vlen të ndalemi këtu, sepse ky është një fakt që kujtesa jonë kombëtare e ka mbuluar me hijen e 28 Nëntorit. Katër vilajetet shqiptare fituan autonominë. Nuk ua dhuroi askush dhe nuk e negocioi asnjë fuqi e madhe: e nxorën me pushkë kryengritësit e vilajetit të Kosovës, dhe Stambolli e nënshkroi.

Pesëdhjetë e dy ditë

Nga fitorja te fundi kaluan pesëdhjetë e dy ditë. Në tetor 1912 Lidhja Ballkanike — Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia — i shpalli luftë Perandorisë Osmane. Më 23–24 tetor ushtria serbe theu forcat osmane në betejën e Kumanovës. Më 26 tetor 1912 ajo hyri në Shkup. Kryeqendra e vilajetit ndërroi zotërues, dhe njësia administrative brenda së cilës sapo ishte fituar autonomia shqiptare pushoi së ekzistuari para se ndonjë nen i asaj autonomie të zbatohej qoftë një ditë të vetme.

Pjesa dërrmuese e territorit u nda mes Serbisë dhe Malit të Zi. Ndarja u ratifikua me Traktatin e Londrës, 30 maj 1913, dhe u përpunua më tej nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe nga Protokolli i Firences, të cilat vizatuan kufijtë e shtetit të ri shqiptar. Në ato tavolina nuk u ul asnjë përfaqësues i vilajetit të Kosovës. Shteti shqiptar që doli prej tyre nuk e përfshiu asnjë nga gjashtë sanxhaqet e tij.

Çfarë mbeti nga vilajeti

Mbeti emri. «Kosova» kaloi nga emri i një njësie osmane prej mbi një milion e gjysmë banorësh te emri i copës më të madhe të mbetur — dhe ajo copë, pas gati një shekulli tjetër nën sundim të huaj, u bë shtet. Mbeti gjithashtu harta mendore: kufijtë e katër vilajeteve janë ende gjeografia e nënkuptuar e çdo bisede shqiptare për veten, nga Shkupi te Presheva, nga Ulqini te Çamëria. Dhe mbeti një mësim politik i thatë, që nuk ka nevojë për ankim: një e drejtë e fituar mbi letër nuk vlen asgjë pa një shtet që ta zbatojë. Katër vilajetet e fituan autonominë më 4 shtator 1912 dhe e humbën më 26 tetor, sepse ndërmjet fitores dhe zbatimit qëndronte një perandori që po shembej dhe katër ushtri fqinje që nuk po shembeshin.

Kjo është arsyeja pse Ismail Qemali, njëri prej mbështetësve politikë të asaj kryengritjeje, nuk kërkoi autonomi më 28 nëntor 1912 në Vlorë, por pavarësi. Ai e kishte parë, me pesëdhjetë e dy ditë prova, se çfarë vlen autonomia brenda një shteti tjetër. Vilajeti i Kosovës është njësia që ia mësoi kombit këtë, me çmimin e vetvetes.

Burimet

• Harta e vilajetit të Kosovës në Memâlik-i Mahrûse-i Şâhâneye Mahsûs Mükemmel ve Mufassal Atlas (1907) — atlasi zyrtar osman, burim parësor për kufijtë e brendshëm dhe sanxhaqet e vilajetit në dekadën e fundit të ekzistencës së tij.
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, Londër 1998 — krijimi i vilajetit më 1877, dëbimi i shqiptarëve nga Toplica e Jabllanica dhe vendosja e muhaxhirëve brenda tij.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo, Scarecrow Press, 2011 — zërat mbi vilajetin, sanxhaqet dhe kryeqendrat.
• Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881, Tiranë — programi i katër vilajeteve dhe konteksti i Kongresit të Berlinit.
• Vjetarët zyrtarë osmanë (salname) të vilajetit të Kosovës — shifra e popullsisë prej 1,602,949 banorësh për vitin 1911, e llogaritur sipas përkatësisë fetare.
• Kryqëzuar me përmbledhjet enciklopedike anglishtfolëse për sekuencën e kryeqendrave (Prishtinë 1877–1888, Shkup 1888–1913), listën e gjashtë sanxhaqeve, datat e kryengritjes së vitit 1912 dhe hyrjen e ushtrisë serbe në Shkup më 26 tetor 1912.