Gazimestani 1989

Më 28 qershor 1989, në Ditën e Shën Vitit (Vidovdan), në monumentin e Gazimestanit mbi Fushën e Kosovës, Sllobodan Millosheviçi u foli një turme të vlerësuar mbi një milion vetash, të mbledhur për 600-vjetorin e Betejës së Kosovës të vitit 1389. Çasti u shit si përkujtim historie; në të vërtetë ishte një akt pushteti. Tre muaj më parë, autonomia e Kosovës ishte hequr me dhunë nga Beogradi — kuvendi krahinor kishte "votuar" amendamentet kushtetuese të rrethuar nga tanket, nën gjendje të jashtëzakonshme. Gazimestani nuk e nisi atë proces; ai e kurorëzoi publikisht. Ishte çasti kur një fuqi rivale mësoi se si ta përdorte kujtesën si armë: miti i 1389-ës — Kosova si tokë e shenjtë e martirizimit serb — u shndërrua në lëndë djegëse për të çmontuar vetëqeverisjen e gjallë të një populli tjetër mbi po atë tokë. Aty ku rrjeti shqiptar e kishte mbajtur kujtesën si mbijetesë, rrjeti tjetër e ngriti kujtesën si pushtim.

Çfarë ndodhi

Më 28 qershor 1989, në rrafshin e Fushës së Kosovës ku tradita serbe vendos Betejën e Kosovës të 28 qershorit 1389, qeveria e Serbisë organizoi përkujtimin qendror të 600-vjetorit. Millosheviçi, atëherë president i Serbisë dhe figura qendrore e "revolucionit anti-burokratik", mbajti fjalimin kryesor nga monumenti-kullë i Gazimestanit. Turma — kryesisht serbë të sjellë me autobusë nga gjithë Jugosllavia — vlerësohet zakonisht mbi një milion veta (disa burime thonë deri në dy milionë; shifra mbetet vlerësim, jo numërim).

Fjalimi mbahet mend sot mbi të gjitha për një fjali: "Gjashtë shekuj më vonë, sërish jemi në beteja e përballje. Ato nuk janë beteja të armatosura, megjithëse të tilla nuk duhen përjashtuar ende." Komentatorët e huaj e lexuan këtë si paralajmërimin e luftërave që pasuan; mbrojtësit e Millosheviçit kanë theksuar se fjalia u tha në kontekstin e "prosperitetit ekonomik, politik e kulturor". Të dyja leximet janë regjistruar — por ajo që e bën fjalimin kthesë nuk është një fjali e vetme, është skena: një udhëheqës që mblidhte një komb rreth një miti martirizimi, mbi tokën e një populli tjetër, javë pasi ua kishte hequr atij vetëqeverisjen.

Konteksti që spektakli e fshehu

Gazimestani nuk mund të lexohet veçmas nga ajo që e parapriu po atë vit. Më 20–28 shkurt 1989, minatorët shqiptarë të Trepçës nisën një grevë urie nën tokë, në thellësi të minierës, kundër heqjes së autonomisë; rreth 180 prej tyre përfunduan në spital dhe greva detyroi dorëheqjen e udhëheqësve komunistë Rahman Morina, Ali Shukriu e Husamedin Azemi. Përgjigjja e Beogradit ishte gjendja e jashtëzakonshme. Më 23 mars 1989, Kuvendi Krahinor i Kosovës — i rrethuar nga policia dhe tanket — "miratoi" amendamentet kushtetuese që ia kthenin Beogradit kontrollin mbi policinë, gjyqësorin, mbrojtjen civile dhe politikën ekonomike; pesë ditë më vonë Kuvendi i Serbisë i ratifikoi. Autonomia e gjerë e Kushtetutës së 1974-ës u shua. Protestat që shpërthyen më pas u shtypën me dhunë — sipas llogarive të kohës, rreth 24 të vdekur, mes tyre demonstrues të rinj në Prishtinë e Ferizaj.

(Vërejtje kritike — FAKT vs. RRËFIM.) Beograji e quajti votimin e marsit një vendim "kushtetues të ligjshëm" të vetë kuvendit kosovar. Por konteksti — gjendja e jashtëzakonshme, prania ushtarake, dhe fakti që vetëm një pakicë e vogël deputetësh shqiptarë votuan kundër — e bën "ligjshmërinë" formale një guaskë mbi një akt force. Ky është modeli i njohur i mohimit: forma e procedurës përdoret për të mbuluar substancën e shtrëngimit. Gazimestani, tre muaj më vonë, ishte fytyra publike e festës mbi këtë akt.

Rrjeti që e ktheu kujtesën në armë

Lente jonë editoriale — rrjeti shqiptar si një qytetërim i mbajtur bashkë nga gjuha, besa dhe tradita gojore — ndihmon të lexohet pikërisht ç'ndodhi në Gazimestan. Sepse edhe serbët kishin një rrjet kujtese: epikën gojore të Kosovës, kultin e Knjazit Lazar, datën e shenjtë të Vidovdanit. Për gjashtë shekuj ajo kujtesë kishte qenë një rrëfim mbijetese e identiteti, ashtu si kënga shqiptare. Ajo që e bën 1989-ën të ndryshme është instrumentalizimi: një shtet modern e mori mitin sakral dhe e ktheu në mjet politik për të çmontuar të drejtat e një populli fqinj. Kujtesa pushoi së qeni mbijetesë dhe u bë justifikim pushtimi.

Për shqiptarët e Kosovës, Gazimestani ishte një shfaqje force mbi tokën e tyre: një milion njerëz të sjellë për të kremtuar "mbrojtjen" pikërisht aty ku mbrojtësit e vërtetë — banorët shqiptarë që përbënin shumicën dërrmuese të Kosovës — sapo ishin zhveshur nga vetëqeverisja. Inversioni i skenës — fituesi që luan viktimën — është thelbi i throughline-it të mohimit që përshkon gjithë rrugën drejt 1999-ës.

Çfarë erdhi pas

Përgjigjja shqiptare nuk ishte një tjetër Gazimestan. Ishte sistemi paralel: shkolla, spitale, institucione e një "republikë" e ndërtuar nën tokë rreth Ibrahim Rugovës dhe rezistencës paqësore — po ai kod besë e kujtese, por i përdorur për të mbijetuar, jo për të pushtuar. Kur dekada e paqësisë nuk solli njohje, lindi UÇK-ja; rruga kaloi nga Masakra e Reçakut (janar 1999) te Lufta e Kosovës. Dhe miti që u thirr në Gazimestan për të nisur dismantelimin, dhjetë vjet më vonë do ta gjente arkitektin e vet të akuzuar për krime lufte në Tribunalin e Hagës. Vidovdani që Millosheviçi e bëri ditë triumfi në 1989 do të bëhej, më 28 qershor 2001, dita në të cilën ai u dorëzua në Hagë.