Kryengritja e Dervish Carës, 1843–1844: Këshilli i Madh nga Shkupi te Shkodra

Në verën e vitit 1843, nga fushat rreth Shkupit, nisi një nga kryengritjet e para që bashkoi trojet shqiptare në një administratë të vetme — gati tridhjetë e pesë vjet përpara se Lidhja e Prizrenit ta provonte sërish. Në krye qëndronte Dervish Cara, i cili do të drejtonte një «Këshill të Madh», organin suprem të një pushteti shqiptar që u shtri nga Vranja e Leskovci në veri deri te Manastiri e Ohri në jug. Ishte një rrjet i tërë malësish e qytetesh që u ngrit njëherësh — dhe që fuqia perandorake nuk e lejoi të mbetej në këmbë.

Tanzimati që preku vetëqeverisjen e maleve

Reformat e Tanzimatit, të shpallura me Fermanin e Gjylhanesë më 1839, synonin ta centralizonin Perandorinë Osmane sipas modelit europian: taksa të reja, rekrutim i detyrueshëm në ushtrinë e rregullt (nizam), çarmatosje e popullsisë dhe zëvendësim i parisë vendase me funksionarë të emëruar nga Stambolli. Për shoqërinë shqiptare, ku vetëqeverisja vendase dhe e drejta e armëmbajtjes ishin shtylla të jetës malësore, kjo ishte një ndërhyrje në vetë kodin që e mbante bashkë komunitetin.

Shkëndija u dha kur Porta arrestoi dhe hoqi qafe parinë shqiptarfolëse të trevës: Abdurrahman Pashën e Kalkandelenit (Tetovës) dhe vëllezërit e tij, Havzi Pashën e Shkupit dhe Hysen Pashën e Qystendilit. Largimi i tyre e la trevën pa mbrojtësit e saj të natyrshëm dhe e shndërroi pakënaqësinë në revoltë të hapur.

Nga Shkupi, verë 1843

Kryengritja nisi në korrik 1843 pranë Shkupit dhe u përhap me shpejtësi. Në nëntor 1843 kryengritësit çliruan Gostivarin; në janar 1844, pas luftimesh të ashpra, ranë në dorë të tyre Tetova; e në shkurt 1844 edhe Shkupi vetë dhe Kumanova. Vala u shtri më tej te Presheva, Bujanovci, Vranja e Leskovci, te Peja, Gjakova e Prizreni, deri në Ohër, Manastir e Shkodër. Për pak muaj, një pjesë e madhe e trojeve shqiptare veproi si një trup i vetëm.

Këshilli i Madh: një administratë e përbashkët

Ajo që e dallon këtë kryengritje nga një revoltë e thjeshtë kundër taksave është organizimi i saj. Në territoret e çliruara u ngrit një «Këshill i Madh», i kryesuar nga Dervish Cara — organi suprem i një administrate të re. Nuk ishte thjesht një çetë malësorësh, por një përpjekje për të qeverisur: një pushtet që lëshonte urdhra, mblidhte forca dhe fliste në emër të një treve që shkonte përtej kufijve të një sanxhaku të vetëm. Kjo është vula e rrjetit shqiptar që historia e njeh mirë — i aftë të organizohet në shkallë të gjerë, por rrallë i lejuar të mbijetojë si strukturë.

Kërkesat: autonomi «si serbët»

Programi i kryengritësve ishte i qartë dhe befasues për kohën. Ata kërkonin heqjen e rekrutimit të detyrueshëm në ushtrinë perandorake, zëvendësimin e funksionarëve osmanë me njerëz që flisnin shqip, dhe njohjen e një autonomie «ashtu siç ua kishte dhënë qeveria osmane serbëve më 1830». Kjo krahasim është domethënës: dyzet vjet para shpalljes së pavarësisë, paria e maleve lexonte veten si një bashkësi që meritonte të njëjtin trajtim që Perandoria u kishte dhënë kombeve të tjera ballkanike.

Omer Pasha dhe tridhjetë mijë ushtarë

Përgjigjja e Stambollit qe e ashpër. Komandanti osman Omer Pasha mobilizoi rreth tridhjetë mijë ushtarë kundër një force kryengritëse që numëronte afërsisht dhjetë mijë vetë. Porta ofroi fillimisht amnisti, heqje taksash dhe shërbim ushtarak vullnetar — premtime që do të shkeleshin sapo revolta të shtypej. Jo çdo derë shqiptare qëndroi në të njëjtën anë: kapedani i Mirditës, Bibë Doda, u vu në krah të osmanëve dhe u shpërblye me tituj e komandë mbi mijëra veta — një çarje brenda rrjetit që kushtoi shtrenjtë.

Luftimet vendimtare u zhvilluan në maj 1844. Mes 13 e 17 majit u dha beteja e ashpër te Gryka e Katlanovës. Në trevën e Dibrës, beteja e Gjuricës zgjati pesë ditë dhe në të, sipas kujtesës, morën pjesë edhe gra e fëmijë. Edhe pas kapjes së Dervish Carës në verë të 1844-ës, qëndresa vazhdoi në Dibër nën Sheh Mustafa Zerqanin dhe Cen Lekën.

Fitorja e humbur dhe fara e Prizrenit

Dervish Cara u kap dhe u dënua fillimisht me vdekje; dënimi iu shndërrua më vonë në burgim të përjetshëm. Kryengritja u shtyp — por nuk mbeti pa gjurmë. Për shkak të qëndresës, qeveria osmane e shtyu zbatimin e Tanzimatit në sanxhakun e Dibrës dhe në atë të Shkodrës: një koncesion i heshtur ndaj një populli që kishte treguar se mund të qeveriste vetveten.

Kryengritja e Dervish Carës u bë hallka e parë e një zinxhiri revoltash — 1845, 1847 e më tej — që do të kulmonte me Lidhjen e Prizrenit më 1878. Ideja që u provua këtu për herë të parë — një këshill i vetëm që flet për të gjitha trevat, që kërkon autonomi dhe vetëqeverisje — do të rikthehej brez pas brezi, derisa rrjeti që Perandoria nuk e lejoi kurrë të ngrihej më 1844 do të ngrihej më në fund si komb.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II (Tiranë) — kapitulli mbi kryengritjet kundër Tanzimatit.
• Bashkim Iseni, La question nationale en Europe du Sud-Est: genèse, émergence et développement de l'identité nationale albanaise au Kosovo et en Macédoine (Bern, 2008).
• Theodor Ippen, studime mbi Shqipërinë osmane të shek. XIX (1916).