Pjetër Bogdani: babai i prozës shqiptare

Një popull mund të mbahet gjallë nga gjuha e tij edhe kur shteti i mungon. Pjetër Bogdani — peshkop i Kosovës, dijetar i shkolluar mes Romës e Padovës, dhe në fund kryengritës i armatosur — e provoi këtë më 1685, kur botoi Çetën e profetëve: prozën e parë origjinale të madhe të shkruar shqip. Para tij gjuha kishte vetëm përkthime fetare; me të, ajo mbajti mbi shpinë një enciklopedi të tërë diturie. Bogdani është nyja ku kodi i kombit — gjuha e shkruar — kthehet nga lutje në mendim.

Pse ka rëndësi

• Pjetër Bogdani lindi rreth vitit 1630 në Guri i Hasit (burimet luhaten 1625–1630), u shkollua te françeskanët e Çiprovcit, në Kolegjin Ilirik të Loretos dhe në Propaganda Fide në Romë, ku doli doktor i filozofisë dhe i teologjisë.
• Më 1656 u emërua peshkop i Shkodrës dhe më 1677 kryepeshkop i Shkupit; më 1689 organizoi rezistencën katolike krah ushtrive habsburgase dhe vdiq nga murtaja në Prishtinë.
• Më 1685 botoi në Padovë Cuneus Prophetarum — Çeta e profetëve — prozën e parë origjinale të madhe të shkruar shqip; para tij letërsia shqipe ishte një varg përkthimesh fetare, nga Meshari i Gjon Buzukut (1555) te Pjetër Budi e Frang Bardhi.

Kush ishte

Bogdani lindi rreth vitit 1630 në Guri i Hasit, afër Hasit në Kosovën e sotme, në një familje katolike që do t'i jepte Kishës dy kryepeshkopë. Xhaxhai i tij, Andrea Bogdani, ishte vetë kryepeshkop i Shkupit dhe njeri i shkronjave. Pjetri u shkollua te françeskanët e Çiprovcit, pastaj në Kolegjin Ilirik të Loretos pranë Ankonës, dhe më në fund në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë, ku doli doktor i filozofisë dhe i teologjisë. Ky nuk ishte një prift fshati i shkolluar përciptas, por një europian i formuar plotësisht — që njihte skolastikën, astronominë, gjeografinë e gjuhët klasike — dhe pikërisht prej kësaj formate lindi guximi i tij: të mendonte se shqipja e nënës mund të mbante mbi vete dijen e një epoke.

Kronologjia

• ~1630Lind në Guri i Hasit, Kosovë (burimet luhaten 1625–1630).
• 1651–56Shkollohet në Loreto dhe në Propaganda Fide, Romë; doktor i filozofisë e teologjisë.
• 1656Emërohet peshkop i Shkodrës; vepron ndër vështirësi nën pushtetin osman.
• 1677Pason të ungjin si kryepeshkop i Shkupit dhe administrator apostolik i Serbisë.
• 1685Boton në Padovë Cuneus Prophetarum — «Çeta e profetëve», proza e parë origjinale shqipe.
• 1689Organizon rezistencën katolike krah ushtrive habsburgase; vdes nga murtaja në Prishtinë.

Kodi: proza e parë shqipe

Para Bogdanit, letërsia shqipe ishte një varg përkthimesh fetare. Gjon Buzuku kishte dhënë librin e parë shqip, Mesharin e vitit 1555; Pjetër Budi dhe Frang Bardhi e pasuruan gjuhën me lutësore, doktrina dhe me fjalorin e parë shqip. Të gjithë këta i përkasin letërsisë së vjetër gege — atij brezi shkrimtarësh veriorë që e shkruan shqipen pikërisht kur perandoritë rreth saj e mohonin. Bogdani është kulmi dhe mbyllja e kësaj epoke: ai nuk përktheu, ai shkroi. Brenda veprës gjenden edhe «Këngët e Sibilave», dhjetë vargje origjinale ku profeteshat pagane flasin shqip — vargu i parë origjinal i shkruar në gjuhën tonë.

Kjo është arsyeja pse Bogdanin e quajmë «babai i prozës shqiptare». Por ai ishte edhe një atdhetar i heshtur i vetëdijes gjuhësore: në parathënie ankohej me dhembje për shqipen «që mjerisht ka mbetur pa u lëruar», shpiku terma, vendosi rregulla, u përpoq t'i jepte gegërishtes një trup letrar — shekuj para Rilindjes. Filli që ai nisi do të arrinte kulmin e tij institucional dy shekuj më vonë te Sami Frashëri dhe alfabeti i njësuar.

«Çeta e profetëve»: vepra

Vepra doli në Padovë më 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo, në dy pjesë me nga katër kapituj, të shtypura në dy shtylla paralele — njëra shqip (gegërisht), tjetra latinisht — afër një mijë faqesh, e stolisur me gravura në bakër. Përmbajtja ndërthur teologjinë, filozofinë dhe shkencën: krijimin e botës, profetët, jetën e Krishtit, çështje astronomie e natyre. Botimet e mëvonshme (1691, 1702) e zëvendësuan latinishten me italishten dhe i hoqën emrin origjinal, duke e quajtur L'infallibile verità della cattolica fede — një cenzurë e butë që tregon sa i pavarur ishte mendimi i autorit. Lexo veprën e plotë dhe analizën →

Kryengritësi i 1689-s

Kur Lufta e Madhe Turke solli ushtritë austriake në Kosovë më 1689, Bogdani nuk mbeti dijetar në dhomë. Ai organizoi rezistencën katolike, mblodhi disa mijëra vullnetarë shqiptarë — sipas burimeve, myslimanë e të krishterë bashkë — dhe i çoi krah trupave habsburgase. Ishte një ëndërr çlirimi që do të dështonte kur fati i luftës u kthye; murtaja e kapi në Prishtinë, ku vdiq në dhjetor 1689 dhe u varros në kishën e qytetit, varr që osmanët më vonë e përdhosën. Kjo kryengritje vendoset në të njëjtin fill me rezistencën katolike shqiptare të Skënderbeut dy shekuj më parë: po ai model — udhëheqje shqiptare, aleancë me një fuqi perëndimore, dhe në fund një Perëndim që largohet kur llogaria ndryshon.

Fakt dhe shtrembërim

FAKT: Bogdani e quajti veten herë «shqiptar», herë me emrat krahinorë e kishtarë të kohës, dhe shkroi me vetëdijen e plotë se po i shërbente «kombit tonë» duke zgjedhur shqipen. PRETENDIM: disa sot e shtrembërojnë këtë larmi vetëquajtjesh për t'i mohuar identitetin shqiptar. Por kjo është anakronizëm i qëllimshëm: në shekullin XVII identiteti shprehej me terma kishtarë e krahinorë te të gjithë popujt e Ballkanit — ndërgjegjja kombëtare moderne ende s'ishte formuar askund. Ajo që numëron është gjuha që ai zgjodhi, me dije, kur s'kishte asnjë detyrim ta bënte: shqipja.