Plava e Gusia

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, malësorët e dy qyteteve dhanë përgjigjen që asnjë tryezë fuqish nuk e kishte parashikuar: nuk u dorëzuan. Nën flamurin e Lidhjes së Prizrenit, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879 — një fitore e rrallë me armë e një rrjeti që zakonisht humbte në sallat e diplomacisë. Por çmimi i kësaj fitoreje është vetë mësimi i hidhur i credo-së sonë: gjaku shqiptar ndryshoi detajin e hartës — Plava e Gusia mbetën — por jo parimin se harta vizatohej diku tjetër. Në vend të tyre, Fuqitë i dhanë Malit të Zi një qytet tjetër shqiptar, Ulqinin.

Vendimi që nuk u prit i qetë

Tashmë Traktati i Shën-Stefanit (mars 1878) ua kishte premtuar Plavën e Gusinë fqinjit malazez, dhe Berlini e konfirmoi cesionin me firmë ndërkombëtare. Por Plava dhe Gusia — dy qytete në grykën e Bjeshkëve të Nemuna, me popullsi dërrmuese shqiptare myslimane — nuk ishin njolla në një hartë: ishin shtëpi. Vendimi i Fuqive nënkuptonte që dhjetëra mijëra banorë do të kalonin nën sundim malazez ose do të largoheshin. Pikërisht mbrojtja e këtyre trojeve u bë prova e parë konkrete e Lidhjes së Prizrenit, e themeluar pak muaj më parë: jo më një kuvend programesh, por një forcë në terren.

Nokshiqi, 4 dhjetor 1879

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara, çetat e Lidhjes i pritën të armatosura. Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi (Novšiće), afër Plavës, forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë, me figura si Jakup Ferri dhe Omer Bashulaj ndër luftëtarët, thyen battalionet malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi. Trupat malazeze u rrethuan dhe pësuan humbje të rënda para se përforcimet t'i nxirrnin nga kurthi. Jakup Ferri, që ra në këto beteja, do të hynte në kujtesën kombëtare si një nga dëshmorët e parë të mbrojtjes së trojeve. Ushtarakisht, rezultati ishte i qartë: një ushtri e rregullt shtetërore u ndal nga një mobilizim malësorësh.

Duhet thënë ndershmërisht se interesat u puqën përkohësisht: Stambolli, që s'donte t'i humbiste vetë këto toka, e mbështeti tërthorazi qëndresën e Lidhjes. Por kjo nuk ia heq peshën aktit — shqiptarët mbronin tokën e tyre me njerëzit e tyre, dhe fitorja ishte e tyre në fushë, jo dhuratë e dhënë nga një kancelari.

Kur fitorja u kthye në një cesion tjetër

Këtu nis mësimi i ftohtë. I bllokuar nga qëndresa, koncerti evropian nuk e pranoi se vendimi i Berlinit kishte dështuar — ai thjesht zhvendosi çmimin. Përmes të ashtuquajturit «kompromis i Cortit» (sipas ambasadorit italian Luigi Corti), Fuqitë i lanë Plavën e Gusinë nën Perandorinë Osmane dhe i caktuan Malit të Zi, si shpërblim, qytetin bregdetar të Ulqinit — po ashtu me shumicë shqiptare. Logjika ishte e zhveshur: nëse një tokë shqiptare mbrohej me sukses, atëherë do të jepej një tjetër. Parimi se harta i përkiste fuqive, jo banorëve, mbeti i paprekur.

Edhe Ulqini nuk ra pa qëndresë. Vetëm një demonstrim i përbashkët detar i Fuqive të Mëdha në vjeshtë 1880 — një flotë e bashkuar para bregut — e detyroi Stambollin t'ia kalonte qytetin Malit të Zi në fund të nëntorit 1880. Më pas, ushtria osmane nën Dervish Pashën do të shtypte me dhunë qëndresën e mbetur shqiptare, duke u kthyer nga «mbështetës» i heshtur i Lidhjes në xhandar të saj. Plava dhe Gusia mbetën nën Stamboll deri në vitet 1912–13; Ulqini kaloi te Mali i Zi.

Vija që vazhdoi

Plava e Gusia është gjysma plotësuese e tregimit të Berlinit: aty ku tryeza e fuqive tregoi se fati i shqiptarëve vendosej pa ta, fusha e Nokshiqit tregoi se ata ishin gati ta mbronin atë fat me armë — dhe se as kjo nuk mjaftonte përballë një sistemi që thjesht ndryshonte hartën gjetkë. E njëjta logjikë do të rikthehej te Konferenca e Londrës (1912–13), ku përsëri toka shqiptare u nda mes fqinjëve mbi kokën e një populli që ekzistonte dhe organizohej. Mbrojtja e Plavës e Gusisë nuk është rrëfim viktime: është dëshmi se rrjeti shqiptar dinte të fitonte në terren shumë para se t'i lejohej një karrige në tryezë — dhe pikërisht kjo e bën heshtjen e asaj tryeze edhe më të rëndë.