Haxhi Zeka

Më 29 janar 1899, në Pejë, rreth katërqind e pesëdhjetë krerë shqiptarë vunë dorën mbi një fjalë të vetme dhe u betuan për të: besë. Pezulluan gjakmarrjet mes tyre, lidhën një besëlidhje të re kombëtare dhe zgjodhën në krye burrin që e kishte thirrur kuvendin — Haxhi Zeka. Aleanca mori emrin që e thotë gjithçka për rrjetin shqiptar: Besa-Besë. Njëzet vjet pas Lidhjes së Prizrenit, po ai mekanizëm — jo shteti, por fjala e dhënë — u thirr përsëri për të mbajtur bashkë një komb që Fuqitë e Mëdha nuk donin ta shihnin të ngrihej. Haxhi Zeka është ura midis dy lidhjeve, njeriu që e barti kodin e një brezi te tjetri. Dhe pikërisht prandaj, tre vjet më vonë, një plumb i porositur nga jashtë do ta heshtte.

Nga Shoshani te lëvizja

Haxhi Zeka — me emrin e plotë Haxhi Zejneli — lindi më 20 dhjetor 1832 në Shoshan, një fshat në kufirin malor mes Tropojës dhe krahinës së Pejës, dhe u bë një nga notabilët më me peshë të Rrafshit të Dukagjinit. Ishte pronar tokash, haxhi sipas titullit fetar, dhe një figurë me autoritet personal mbi krerët e zonës. Por çfarë e bën të rëndësishëm për muzeun e rrjetit shqiptar nuk është pasuria a titulli: është se ai e përdori atë autoritet jo për veten, por për të lidhur njerëz që ndryshe do të mbeteshin të ndarë nga fisi, nga grryka dhe nga gjakmarrja.

Bota ku lindi ishte një botë pa shtet shqiptar, e copëtuar administrativisht në vilajete osmane dhe e kërcënuar nga jashtë me ndarje të mëtejshme. Në një botë të tillë, autoriteti i një njeriu si Haxhi Zeka ishte vetë infrastruktura: aty ku nuk kishte institucion që t'i mbante shqiptarët bashkë, mbante fjala e një burri që krerët e tjerë e besonin. Ky është gjithë sekreti i besëlidhjeve shqiptare të shekullit XIX — ato nuk u ngritën mbi ligj e thesar, por mbi besën e personave që dinin ta mblidhnin rrjetin.

Lidhja e Prizrenit dhe mbrojtja e tokës

Kur Kongresi i Berlinit i vitit 1878 vendosi t'u jepte fqinjëve ballkanikë toka shqiptare, përgjigjja qe Lidhja e Prizrenit — dhe Haxhi Zeka qe një nga organizatorët e saj, anëtar i Komitetit Qendror të zgjedhur në Kuvendin e 10 qershorit 1878. Nuk mbeti në letër: në shtator 1878 veproi si komandant i forcave të Lidhjes në Gjakovë kundër autoriteteve osmane që donin ta shpërbënin aleancën, dhe më pas mori pjesë në mbrojtjen e Plavës e Gusisë nga forcat malazeze.

Pikërisht këtu shtigjet e tij takohen me ato të Ali pashë Gucisë, komandantit kryesor të qëndresës së Plavës-Gusisë. Të dy ishin njerëz të të njëjtës lëvizje — por edhe të dy paralajmëruan se sa e brishtë mund të ishte uniteti i një rrjeti pa shtet: më 1887, sipas burimeve, Haxhi Zeka organizoi atentatin në Grykën e Rugovës kundër Ali pashë Gucisë, që e plagosi për vdekje notabilin më të vjetër. Brezi që po lindte — më pak i lidhur me Portën osmane, më i prirur drejt autonomisë — e shihte gjeneratën e mëparshme tepër të Perandorisë. Haxhi Zeka i përkiste pikërisht këtij brezi të ri: jo më zyrtar i Stambollit, por udhëheqës i një kombi që kërkonte veten.

Besa-Besë: Lidhja e Pejës, 1899

Vepra e jetës së tij erdhi më 1899. Pas luftës greko-turke të 1897-s dhe frikës së re se Ballkani mund të ndahej sërish mbi kurriz të shqiptarëve, Haxhi Zeka thirri në Pejë një kuvend të krerëve shqiptarë. Mes 23 e 29 janarit 1899 u mblodhën rreth 450 delegatë. Më 28 janar ranë dakord të formonin Lidhjen e Pejës; më 29 janar delegatët u betuan me besë, pezulluan gjakmarrjet në krahinë dhe zgjodhën Haxhi Zekën kryetar të Komitetit të saj. Aleanca synonte një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane dhe mbrojtjen e tokave shqiptare nga copëtimi i jashtëm.

Lidhja e Pejës është rilindja e drejtpërdrejtë e Lidhjes së Prizrenit, njëzet vjet pas saj — e njëjta logjikë, i njëjti mekanizëm, po brezi tjetër. Dhe emri që zgjodhi është vetë mësimi: Besa-Besë, besë për besë. Aty ku një shtet do të kishte ligje dhe gjykata, shqiptarët kishin fjalën e dhënë; dhe Haxhi Zeka e ktheu atë fjalë në mjet politik — duke i bërë krerët të betoheshin, i detyroi të vepronin si një trup i vetëm, përtej fisit e xhematit.

Pse besa ishte kodi

Vendimi për të pezulluar gjakmarrjet nuk ishte hollësi anësore — ishte vetë gjeniu i lëvizjes. Gjakmarrja ishte forca që e mbante rrjetin shqiptar të ndarë në njësi të vogla armike; ta pezulloje me besë do të thoshte ta ktheje energjinë e brendshme të ndarjes në unitet të jashtëm mbrojtës. Kjo është arsyeja pse Lidhja e Pejës i përket muzeut të rrjetit dhe jo thjesht kronikës politike: ajo tregon se si një popull pa shtet e prodhonte unitetin nga e vetmja lëndë që kishte në dorë — kodi i pashkruar i besës, i nderit dhe i fjalës.

Po ky është edhe dëshmia se rrjeti shqiptar ishte një qytetërim i organizueshëm, jo një popullsi e shpërndarë. Katërqind e pesëdhjetë krerë që udhëtojnë në Pejë, betohen mbi një fjalë dhe heqin dorë nga hakmarrja për një kauzë të përbashkët — kjo nuk është anarki malësore, siç e paraqitnin kancelaritë e huaja për të justifikuar copëtimin. Është një rrjet me rregull, me udhëheqje dhe me qëllim. Fuqitë e Mëdha nuk e ndaluan kombin shqiptar të ngrihej sepse ai s'kishte aftësi të organizohej; e ndaluan sepse zgjodhën ta ndanin atë para se të ngrihej.

Plumbi i 1902-shit

Heshtja erdhi më 21 shkurt 1902, në Pejë. Haxhi Zeka u vra nga Adem Zajmi, një agjent i qarqeve shoviniste serbe, me përkrahjen e autoriteteve osmane — të cilat e shihnin lëvizjen për autonomi si kërcënim ndaj rendit të vet. Vdekja e tij është binjake me logjikën e gjithë rrjetit shqiptar: udhëheqësi që po e mbante kombin bashkë u eliminua nga një aleancë e jashtme dhe e brendshme që nuk donte ta shihte atë bashkim të zinte rrënjë. Plumbi nuk ndaloi vetëm një njeri; ndaloi për një kohë urën që ai mishëronte.

Dhe megjithatë, mësimi i tij i mbijetoi plumbit. Lidhja e Pejës nuk arriti autonominë që kërkonte, por mekanizmi që Haxhi Zeka rigjallëroi — besa si kod organizativ, kuvendi i krerëve, pezullimi i ndarjeve të brendshme për një kauzë kombëtare — kaloi te brezi i 1908-s, i 1912-s, te rrjeti që më në fund e shpalli shtetin. Haxhi Zeka lindi në një fshat mbi kufirin që sot ndan dy shtete shqiptare dhe vdiq në një qytet të një të treti; e gjithë jeta e tij u zhvillua brenda një hapësire që harta e botës ende e mban të ndarë. Të kujtosh saktë do të thotë ta lexosh atë jo si një notabël krahine, por si njeriun që e mbajti gjallë kodin e një kombi në njëzet vitet më të errëta mes Prizrenit dhe pavarësisë.