Sotir Gjika: publicisti shtegtar që mbrojti çështjen shqiptare nga Bostoni te Roma

Sotir Gjika (Shtikë e Kolonjës, 10 tetor 1889 – Verona, 12 prill 1927) ishte një publicist i Rilindjes së vonë që e mbrojti çështjen shqiptare jo nga një kryeqytet i vetëm, por nga një zinxhir redaksish të shtrira në katër shtete. Prej faqeve të Diellit në Boston deri te tribuna dygjuhëshe Kuvendi në Romë, ai e bëri gazetën vegël diplomacie: aty ku Shqipëria s'kishte ende ambasada, kishte shtypin e vet të diasporës — dhe Gjika ishte një nga nyjat më të palodhura të tij.

Pse ka rëndësi

• Publicist i Rilindjes së vonë (Shtikë e Kolonjës 1889 – Verona 1927) që mbrojti çështjen shqiptare nga një zinxhir redaksish të shtrira në katër shtete.
• Shkroi te Dielli i Bostonit, Liri e Shqipërisë e Sofjes, Atdheu i Konstancës, Përlindja e Shqipënisë në Vlorë dhe shtypi italian i Barit.
• E ktheu gazetën në vegël diplomacie: aty ku Shqipëria s'kishte ende ambasada, kishte shtypin e vet të diasporës.

Nga Kolonja jetime te penda

Gjika lindi më 10 tetor 1889 në fshatin Shtikë të Kolonjës, në një krahinë malore të jugut që ka dhënë me shumicë mësues, klerikë e patriotë të Rilindjes. Mbeti jetim herët dhe u rrit nga e ëma, Lena. Punën e parë gazetareske e nisi rreth të njëzet e dyve, kur shkrimet e tij të para u shfaqën më 1911 në Diellin e Bostonit — organin e shqiptarëve të Amerikës, gazetën që Fan Noli e Faik Konica do ta kthenin në zërin e federatës "Vatra". Që në fillim, Gjika i përkiste një bote pa qendër: një shqiptari që shkruante për atdheun pa qenë në atdhe.

Një shtyp i shpërndarë në katër shtete

Rrjeti ku lëvizte Gjika ishte gjithë hartë. Bashkëpunoi me Liri e Shqipërisë të Sofjes (1911–1915), me Atdheun e Konstancës në Rumani (1912–1914), me Përlindjen e Shqipënisë në Vlorë, dhe me shtypin italian të Barit — Corriere delle Puglie e më vonë La Gazzetta di Puglia — ku prej 6 gushtit 1914 mbajti një shtyllë të përhershme kushtuar Shqipërisë. Nën pseudonimin dhe titullin Shkëmb'i Mbletës botoi edhe shkrime të vetat; aty, më 16 korrik 1913, doli artikulli i tij "Shqiptarët dhe Grekët", një kundërshti e ashpër ndaj asaj që ai e quante propagandë klerikale greke — Patriarkanën që, "nën maskën e besës, ka qenë mjeti i helenizmit mbi kurrizin e popujve të Ballkanit", duke përdorur shkollat e klerin grek si vegël asimilimi.

Rashbulli, 1914: pena që mori pushkën

Publicisti nuk qëndroi vetëm në letër. Gjatë trazirave të vitit 1914, kur regjimit të princ Vidit iu ngritën kryengritjet fshatare, Gjika mori pjesë në betejën e Rashbullit pranë Durrësit, nën komandën e kolonelit holandez Lodewijk Thomson. U plagos dhe ra rob i kryengritësve, para se ndërhyrja e Fuqive të Mëdha ta lironte. Ishte një nga ato momente kur brezi i Rilindjes së vonë e provoi se fjala dhe veprimi i takonin të njëjtës kauzë.

"Kuvendi" i Romës dhe Konferenca e Paqes

Vepra e tij më e qëndrueshme lindi më 1918, kur në Romë themeloi Kuvendin — një tribunë dygjuhëshe, në shqip e italisht, që u bë qendër e diplomacisë publike shqiptare. Në faqet e saj shkruan figura të njohura të jetës politike e kulturore, ndërsa vetë Gjika argumentoi për të drejtat e Shqipërisë pikërisht në vitet vendimtare të njohjes ndërkombëtare, rreth Konferencës së Paqes në Paris (1919). Kundër Paktit Tittoni–Venizelos të korrikut 1919 — që ndante ndikimin mbi tokat shqiptare mes Italisë dhe Greqisë — ai u ngrit haptas, duke e cilësuar "një diversion politik" dhe një gabim strategjik. Teza e tij ishte e qartë: Greqia dhe mbretëria serbo-kroato-sllovene nuk kërkonin thjesht territor, por pengimin e vetë shtetit shqiptar; dhe "Shqipëria i shërben Italisë si urë lidhëse me Europën Lindore". Nga Roma mbajti letërkëmbim me Asdrenin, Luigj Gurakuqin e Ahmet Zogun, dhe përkrahu autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare — çështje që do të shpallej pak vjet më vonë në Kongresin e Beratit.

Vdekja në Verona dhe një emër i harruar

Për mbi një dhjetëvjeçar Gjika mbajti një shtyllë shqiptare në shtypin italian, por jeta e tij mbaroi shpejt dhe në varfëri. Vdiq më 12 prill 1927 në një spital të Veronës, tridhjetë e tetë vjeç, nga një sëmundje e pashërueshme, larg atdheut për të cilin kishte shkruar tërë jetën. Trashëgimia e tij — korrespondenca me udhëheqësit e kohës, kolonat në gjuhë të huaj, tribuna e Kuvendit — mbeti e shpërndarë nëpër arkiva sa vetë itinerari i tij.

Nyja e humbur e një rrjeti

Sotir Gjika nuk ishte gazetar i vetmuar, por një nyjë e një rrjeti më të gjerë që historitë kombëtare rrallë e lejuan të dukej si i tërë. Në të njëjtat dekada, Dielli fliste shqip në Boston, De Rada e Anastas Kullurioti shtypnin shqipen jashtë kufirit, dhe Vlora ngrinte flamurin e shtetit. Diaspora shqiptare e ndërtoi zërin e vet përpara se të kishte shtetin — një shtyp pa qendër, që lidhte Bostonin me Sofjen, Konstancën me Barin, Vlorën me Romën. Gjika ishte cepi italian i asaj vije: një publicist që e ktheu lëvizjen nga një kryeqytet në një rrjet, dhe rrjetin në një zë të vetëm për një komb që kërkonte të njihej.