Sotir Gjika: publicisti që mbrojti çështjen shqiptare në shtypin italian

Sotir Gjika (Shtikë e Kolonjës, 10 tetor 1889 – Verona, 12 prill 1927) ishte publicist i Rilindjes së vonë dhe i viteve të para të pavarësisë — një nga zërat më këmbëngulës që e mbrojtën çështjen shqiptare në shtypin ndërkombëtar. Jeta e tij prej vetëm tridhjetë e tetë vjetësh u shpërnda nëpër nyjat e një rrjeti të tërë: nga Dielli i Bostonit te Atdheu i Kostancës në Rumani, nga Liri e Shqipërisë e Sofjes te gazetat italiane të Barit dhe te Kuvendi që e themeloi vetë në Romë. E gjithë kjo veprimtari kishte një bosht të vetëm: t'i shpjegonte Europës se përse një komb i vogël në bregun tjetër të Adriatikut kishte të drejtë të ekzistonte. Gjika vdiq i varfër në një spital të Veronës, larg atdheut — por e quajti gazetarinë detyrë kombëtare, dhe e mbajti atë detyrë, siç do të shkruante, deri në fund të jetës.

Nga Kolonja jetime te penda

Gjika lindi më 10 tetor 1889 në fshatin Shtikë të Kolonjës, në një krahinë malore të Shqipërisë juglindore që i dha Rilindjes një numër jashtëzakonisht të madh mësuesish, botuesish e atdhetarësh. Mbeti jetim herët dhe u rrit nga e ëma, Lena. Nuk e priste asnjë pasuri që t'i hapte dyert e shkollave të mëdha; ajo që e nxori nga fshati ishte fjala e shkruar. Rreth moshës njëzet e dy vjeç, në vitin 1911, filloi të botonte shkrimet e para — dhe që nga ai çast jeta e tij u bë e pandashme nga shtypi shqiptar i mërgatës, i vetmi vend ku, para dhe menjëherë pas 1912-s, shqipja mund të fliste lirisht për fatin e vet.

Rrjeti i një gazetari pa atdhe

Karriera e Gjikës është, në vetvete, harta e shtypit shqiptar të asaj epoke — një rrjet i shpërndarë nëpër tri kontinente, të lidhur vetëm nga gjuha dhe nga një kauzë e përbashkët. Botoi te Dielli, gazeta e federatës "Vatra" në Boston, që në vitin 1911. Bashkëpunoi me Atdheun e Kostancës në Rumani (1912–1914), me Liri e Shqipërisë të Sofjes (1911–1915), me Përlindjen e Shqipënisë të Vlorës dhe me Shqiptarin e Amerikës të botuar në Korçë. Nga viti 1914 e tutje qendra e veprimtarisë së tij u zhvendos në Itali, ku shkroi vazhdimisht në shtypin italian — te Corriere delle Puglie e më vonë te La Gazzetta di Puglia të Barit — dhe ku, në vitin 1918, themeloi në Romë të përjavshmen dygjuhëshe Kuvendi. Ky shpërndarje nuk ishte shenjë paqëndrueshmërie: ishte kushti i punës. Kombi që Gjika mbronte nuk kishte ende shtet të njohur me kufij të sigurt; prandaj edhe zëri i tij duhej të fliste njëkohësisht në Boston, në Sofje e në Romë, sepse vetëm i shpërndarë nëpër rrjetin e mërgatës mund të arrinte veshët që vendosnin fatin e Shqipërisë.

Italia dhe çështja shqiptare

Trembëdhjetë vjet me radhë Gjika shkroi në gjuhën italiane për të bindur opinionin dhe qeverinë e Romës se pavarësia shqiptare ishte në interesin strategjik të vetë Italisë. Teza e tij ishte e qartë: Shqipëria e vogël nuk përbënte kurrfarë kërcënimi për fqinjët e fuqishëm, por ishte "ura" e Italisë drejt Europës Lindore dhe dera e depërtimit të saj politik e ekonomik në Ballkan. "Shqipëria, në vetvete, nuk mund të përbëjë një rrezik real", shkruante ai; e megjithatë, nëse fqinjët do t'ia arrinin qëllimit ta copëtonin, "Italia do të mbetet e mbyllur në Vlorë" — e izoluar, e humbur në gadishull. Gjika e sulmoi ashpër Paktin Tittoni–Venizelos të korrikut 1919, marrëveshjen mes ministrit italian të jashtëm Tommaso Tittoni dhe kryeministrit grek Eleftherios Venizelos, që hapte rrugën për zgjerimin greko-jugosllav mbi tokat shqiptare. Ai argumentonte se Greqia dhe Jugosllavia nuk e kërkonin copëtimin e Shqipërisë nga uria për territor, por për një arsye më të thellë e më të rrezikshme: për të penguar që një shtet i pavarur shqiptar të bëhej pikë grumbullimi për shqiptarët e mbetur jashtë kufijve, në Kosovë, në Maqedoni, në Çamëri. Ishte, thënë me fjalët e një bashkëkohësi, teza që i tërë rrjeti shqiptar nuk duhej lejuar kurrë të ngrihej.

"Detyra ime mbaron me jetën time"

Gjika e njihte çmimin që paguante. Punoi gjithë jetën në kushte ekonomike të vështira dhe vdiq më 12 prill 1927 në një spital të Veronës, në moshën tridhjetë e tetë vjeç, i sëmurë rëndë dhe në varfëri, larg atdheut për të cilin kishte shpenzuar çdo fjalë. E firmoste shpesh punën me pseudonimin Shkëmb'i Mbletës. Kujtimin e tij e nxori nga harresa nipi, Eugjen Merlika, që mblodhi artikujt dhe korrespondencën e tij në një vëllim me titullin domethënës Detyra ime mbaron me jetën time — një fjali që përmbledh një jetë të tërë të kthyer në betejë me pendë. Në rrjetin e publicistëve që e ndërtuan çështjen shqiptare para syve të Europës — Konica që e bëri shqipen të dëgjohej në Uashington, Noli që fliste nga Bostoni, De Rada që kishte hapur shtypin shqip në Itali gjysmë shekulli më parë — Sotir Gjika është nyja që fliste italisht në Romë, e bindur se një komb që di të shpjegojë të drejtën e vet nuk vdes.