«Shqipëria...» (1899): programi themeltar i Rilindjes

Në vitin 1899, në një shtypshkronjë të Bukureshtit, qarkullon pa emër autori një pamflet i vogël në përmasa dhe i madh në pasojat: Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?. Studiuesit ia atribuojnë sot me siguri të gjerë Sami Frashërit, polimatit osman-shqiptar që kishte kaluar gjithë jetën e tij në Stamboll, larg çdo trualli shqiptar nën sundim vetjak. Teksti del nga rrjeti i shpërndarë i Rilindjes — shtypshkronjat dhe korrespondenca që lidhnin Shkodrën me Janinën, Stambollin me Bukureshtin dhe kolonitë arbëreshe të Italisë — dhe i flet atij rrjeti si të ishte një trup i vetëm politik. Titulli vetë e ndan argumentin në tri kohë: e shkuara, e tashmja, e ardhmja — dhe në atë ndarje të thjeshtë fshihet programi më sistematik që lëvizja kombëtare shqiptare kishte prodhuar deri atëherë.

Pse ka rëndësi

• Në vitin 1899, në një shtypshkronjë të Bukureshtit, doli pa emër autori pamfleti «Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?», që studiuesit ia atribuojnë sot Sami Frashërit.
• Titulli e ndan argumentin në tri kohë — e shkuara, e tashmja, e ardhmja — dhe në atë ndarje të thjeshtë qëndron programi më sistematik që lëvizja kombëtare shqiptare kishte prodhuar deri atëherë.
• Horizonti i heshtur i çdo faqeje është Berlini i vitit 1878, ku Fuqitë e Mëdha rishikuan kufijtë e Ballkanit pa u njohur shqiptarëve asnjë zë vetjak. Pas Lidhjes së Prizrenit, pamfleti është përgjigjja e dytë — jo me armë, po me program.

Konteksti

Berlini i vitit 1878 është horizonti i heshtur i çdo faqeje të pamfletit. Aty, Fuqitë e Mëdha rishikuan kufijtë e Ballkanit pa i njohur banorëve shqiptarë ndonjë zë vetjak, duke lënë hapur mundësinë që trojet e banuara prej shqiptarësh t'u caktoheshin fqinjëve. Përgjigjja e parë ndaj atij kërcënimi kishte qenë Lidhja e Prizrenit, e udhëhequr, mes të tjerësh, nga Abdyl Frashëri, vëllai i madh i Samiut. Dy dekada më vonë, kur Lidhja ishte shpërbërë dhe rreziku i copëtimit vazhdonte të varej mbi katër vilajetet shqiptare, pamfleti i 1899-s vjen si përgjigje e dytë, këtë herë jo me armë, po me program: një popull i shpërndarë nga Shkodra në Janinë, nga Stambolli në Bukuresht e në kolonitë arbëreshe të Italisë, mbahej bashkë prej gjuhës, traditës gojore dhe letërkëmbimit — dhe tani i jepte vetes, për herë të parë me këtë qartësi, një gjuhë politike të përbashkët.

Ç'ka qenë

Pjesa e parë e argumentit shkon pas në kohë për të vendosur themelin: shqiptarët nuk janë popull i ri në Evropë, po trashëgimtarë të lashtësisë ilire dhe të epokës së Skënderbeut, kur trojet shqiptare kishin njohur qëndresë dhe organizim vetjak. Ky invokim i së shkuarës nuk është nostalgji e zbrazët; është themeli mbi të cilin ndërtohet e drejta për një të ardhme — argumenti se një popull kaq i vjetër në histori ka po aq të drejtë sa çdo komb tjetër evropian për të planifikuar fatin e vet.

Ç'është

Pjesa e dytë kthehet te diagnoza e së tashmes, dhe aty toni bëhet konkret: katër vilajetet shqiptare — Shkodra, Kosova, Manastiri, Janina — jetojnë të ndara administrativisht nga njëri-tjetri brenda vetë Perandorisë, pa asnjë shkollë që të mësojë në gjuhën shqipe, pa alfabet të unifikuar, të kërcënuar përherë nga ndarja mes shteteve fqinje pas Berlinit. Fragmentimi, sipas pamfletit, nuk është fat i pashmangshëm, po pasojë e një rendi politik që mund dhe duhet të ndryshohet.

Ç'do të bëhetë

Pjesa e tretë, ajo që i jep tekstit peshën e tij historike, kalon nga diagnoza te programi. Kërkesat janë konkrete: shkolla dhe mësim në gjuhën shqipe; një alfabet i vetëm shqip; bashkimi i katër vilajeteve në një Shqipëri autonome, me administratë të vetën; një kuvend kombëtar. Autonomia brenda një Perandorie të reformuar është hapi i menjëhershëm i kërkuar — por pamfleti shkon më tej, duke parashikuar se, po të bjerë Perandoria, shqiptarët duhet të jenë tashmë të organizuar për të kërkuar shtetin e vet të pavarur, e jo për t'u lënë të ndahen mes fqinjëve. Mbi këtë program qëndron edhe një ide identiteti që shkon përtej fesë: një komb shqiptar mbi tri besimet — mysliman, ortodoks, katolik — jo nën to.

Paradoksi i autorit

Ka një paradoks në zemër të këtij teksti që vlen të thuhet pa e zbutur: autori të cilit ia atribuojnë studiuesit — Sami Frashëri — ishte njëkohësisht një nga figurat më të mëdha të letrave osmane të kohës së tij, autor i enciklopedisë Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe i fjalorit turk Kâmûs-ı Türkî. I njëjti njeri që ndihmoi të formësonte kulturën e shkruar osmano-turke moderne, hartoi në heshtje edhe planin e shtetësisë shqiptare. Ai vetë nuk shkeli kurrë në një Shqipëri të pavarur; jetoi dhe vdiq në Stamboll, në 1904, tetë vjet para se programi që i atribuohej të gjente formën e tij politike.

Trashëgimia

Pamfleti qarkulloi nëpër rrjetin e shtypit dhe korrespondencës së Rilindjes dhe u bë referencë ideologjike për brezin që solli pavarësinë. Vija që ai vizatoi — nga diagnoza e fragmentimit te kërkesa për vetëqeverisje — gjeti realizimin e saj politik më 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë. Mes pamfletit anonim të Bukureshtit dhe asaj dite në Vlorë qëndron një distancë prej trembëdhjetë vjetësh dhe një vazhdimësi idesh që historiografia e njeh sot si një nga hallkat më të qarta të lëvizjes kombëtare shqiptare.