Lëvizja Kaçake

Kur perandoria u tërhoq dhe kufijtë u rivizatuan në sallat e Londrës, gjysma e shqiptarëve mbetën jashtë shtetit të tyre të porsalindur. Në Kosovë, përgjigjja nuk ishte peticioni — ishte pushka. Lëvizja Kaçake ishte rrjeti i armatosur i qëndresës shqiptare kundër pushtimit serb e më pas atij jugosllav, hallka që lidh Lidhjen e Prizrenit me malet e Drenicës dhe, shtatëdhjetë vjet më vonë, me UÇK-në.

Kush ishin kaçakët

Fjala kaçak vjen nga turqishtja — "ai që ikën", i arratisuri, i jashtëligji. Por në gojën shqiptare ajo ndërroi kuptim: kaçaku nuk ishte hajdut, ishte burri që merrte malin kur shteti i ri e shpalli armik në tokën e vet. Pas Luftërave Ballkanike (1912–1913) dhe Konferencës së Londrës, Kosova, Rrafshi i Dukagjinit dhe trojet verilindore mbetën nën Mbretërinë e Serbisë e pastaj nën Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene. Aty nisi një kryengritje e gjatë e armatosur që historianët e quajnë Lëvizja Kaçake — afërsisht 1918–1928.

Komiteti i Kosovës — truri politik

Më 1 maj 1918, në Shkodër, krerët kosovarë themeluan Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës ("Komiteti i Kosovës"). Kërkesa e tij ishte e qartë: bashkimi i Kosovës me Shqipërinë. Nën udhëheqjen politike të Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit — me Hoxhë Kadri Prishtinën pranë tyre — Komiteti i dha lëvizjes atë që asaj i kishte munguar gjithmonë: një qendër, një zë, një strategji. Më 24 prill 1919 ai thirri kryengritje të përgjithshme në Kosovë kundër aneksimit nga shteti i ri jugosllav.

Azem Galica dhe malet e Drenicës

Truri ishte në Shkodër; zemra rrahte në Drenicë. Aty Azem Galica ngriti krahun e armatosur që në kulm mblodhi rreth 10.000 luftëtarë nën komandën e tij — një ushtri e tërë kaçakësh që sundonte natën atë që shteti pretendonte ditën. Pranë tij luftoi e shoqja, Shote Galica, e veshur si luftëtare; kur Azemi ra nga plagët më 1924, ajo mori vetë komandën. Drenica nuk ishte rastësi: ishte terreni, ishte besa, ishte kujtesa që do ta bënte të njëjtën luginë vatrën e qëndresës edhe një shekull më vonë.

Kolonizimi — lufta që nuk bëhej me pushkë

Belgradi e kuptoi se kaçakun nuk e mundte vetëm xhandarmëria. Paralelisht me fushatat ushtarake, shteti jugosllav nisi kolonizimin: shpronësimin e tokës shqiptare dhe vendosjen e kolonëve serbë e malazezë mbi të, bashkë me presionin për shpërngulje drejt Turqisë. Qëllimi nuk ishte vetëm shtypja e një kryengritjeje, por ndryshimi i vetë demografisë që e ushqente atë. Kjo është gjysma tjetër e historisë: rrjeti shqiptar nuk u thye vetëm me plumb, por me tapi, me regjistra e me hartë.

Si u shua — dhe pse nuk u shua

Lëvizja u mund nga jashtë dhe nga brenda njëkohësisht. Me ndihmën jugosllave, Ahmet Zogu u ngjit në pushtet më 24 dhjetor 1924 dhe e ktheu armën nga Komiteti i Kosovës: krerët e tij ose ranë në luftë, si Azem Galica, ose u vranë e u detyruan në mërgim, si Bajram Curri (1925) dhe më vonë Hasan Prishtina. Deri më 1927–1928 kryengritja ishte shtypur. Por ideja mbeti. Filli i qëndresës nuk u këput — ai kaloi nëpër kujtesën e Drenicës, te Adem Jashari dhe UÇK-ja, që morën sërish atë pishtar që kaçakët e kishin marrë nga Lidhja e Prizrenit. Një rrjet i vetëm, i ndaluar të ngrihej, që sa herë shtypej, kthehej në mal.

Shënim mbi burimet. Datat dhe figurat (Komiteti i Kosovës, 1 maj 1918; thirrja për kryengritje, 24 prill 1919; ~10.000 luftëtarë nën Azem Galicën; rënia e Azemit më 1924; shtypja deri më 1927–28) janë mbështetur në historiografinë akademike — Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Miranda Vickers, Between Serb and Albanian — dhe të kryqëzuara me burime referencë. Kornizat "kush e nisi" të historiografisë shtetërore serbe nuk janë përdorur.