Traktati i Shën-Stefanit

Më 3 mars 1878, në fshatin San-Stefano pranë Stambollit, Rusia fitimtare i imponoi Perandorisë Osmane një traktat që rivizatonte Ballkanin sipas interesit të vet: një «Bullgari të Madhe» vasale që shtrihej deri në Egje e thellë në Maqedoni, një Serbi e një Mal të Zi shumë të zgjeruar — mbi toka ku shqiptarët ishin shumicë. Traktati i Shën-Stefanit nuk ishte fjala e fundit: ai ishte aq i pabarazpeshuar sa Fuqitë e tjera e detyruan të rishikohej tre muaj më vonë në Kongresin e Berlinit. Por për shqiptarët ai ishte alarmi. Harta e parë ku copëtimi i tokave të tyre u shkrua zyrtarisht mbi letër — pa i pyetur — prodhoi brenda javësh përgjigjen e parë të organizuar politike të rrjetit shqiptar: Lidhjen e Prizrenit.

Çfarë ishte

Traktati i Shën-Stefanit (3 mars 1878, sipas kalendarit të ri; 19 shkurt sipas atij të vjetër) ishte marrëveshja paraprake e paqes që i dha fund Luftës Ruso-Turke të 1877–78-s. E nënshkruan Rusia fitimtare dhe Perandoria Osmane e mundur, në fshatin San-Stefano (sot Yeşilköy), pak kilometra në perëndim të Stambollit, ku kishin arritur ushtritë ruse. Kushtet i diktoi Petërburgu: njohje e pavarësisë së plotë të Serbisë, Malit të Zi e Rumanisë, zgjerime të mëdha territoriale për dy principatat sllave, dhe — gjeja që tronditi Evropën — krijimi i një «Bullgarie të Madhe» autonome nën ndikimin rus, e cila shtrihej nga Danubi te deti Egje dhe në perëndim përfshinte pjesën më të madhe të Maqedonisë.

Ishte një paqe e shkruar nga një fuqi e vetme për llogari të vet. Pikërisht ky disbalancim do të bëhej shkaku i jetëgjatësisë së shkurtër të traktatit — dhe, paradoksalisht, i rëndësisë së tij të zgjatur për historinë shqiptare.

Bullgaria e Madhe dhe tokat shqiptare

«Bullgaria e Madhe» e Shën-Stefanit nuk ishte thjesht një shtet bullgar: ishte një bllok i gjerë që gëlltiste pjesë të mëdha të Maqedonisë osmane, duke prekur skajet e vilajeteve ku jetonin shqiptarë. Njëkohësisht traktati i jepte Serbisë qytete me popullsi shqiptare në jug (rajoni i Nishit, Pirotit, Leskovcit, Vranjës) dhe e zgjeronte ndjeshëm Malin e Zi në drejtim të tokave shqiptare të veriut — përfshirë zonën e Plavës e të Gusisë dhe daljen drejt Adriatikut. Për herë të parë, ndarja e hapësirës ku shqiptarët ishin shumicë midis shteteve fqinje nuk ishte më parashikim diplomatësh, por tekst i nënshkruar.

Kjo është bërthama e çështjes. Populli i prekur nga vendimi nuk u ul kurrë në tryezën ku u vendos — as në San-Stefano, as më pas. Fati i tokave shqiptare u përcaktua si nënprodukt i një lufte midis Rusisë dhe Stambollit, dhe si monedhë shkëmbimi midis ambicieve sllave.

Pse u rishikua: rruga për në Berlin

Shën-Stefani zgjati pak. Britania e Madhe dhe Austro-Hungaria e panë «Bullgarinë e Madhe» si një kalë troje të Rusisë drejt Mesdheut dhe Ngushticave, dhe nuk e pranuan. Nën kërcënimin e një lufte të re evropiane, Rusia u detyrua të ulej sërish në tryezë. Mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878, Fuqitë e Mëdha u mblodhën te Kongresi i Berlinit dhe e rishkruan traktatin: «Bullgaria e Madhe» u përgjysmua, disa zgjerime u tkurrën, dhe kufijtë përfundimtarë të Serbisë e të Malit të Zi mbi tokat shqiptare u rivendosën — por parimi mbeti. Berlini nuk e ktheu mbrapsht copëtimin; ai vetëm e ridrejtoi dhe e ligjëroi atë.

Prandaj Shën-Stefani dhe Berlini lexohen si një çift shkak-pasojë: i pari hapi plagën, i dyti e bëri të përhershme në të drejtën ndërkombëtare. Të dyja u vendosën pa asnjë zë shqiptar në sallë.

Shkëndija e Lidhjes

Reagimi erdhi shpejt dhe nga vetë rrjeti. Ndërsa diplomatët përgatiteshin për Berlin, parësorët shqiptarë u mblodhën dhe më 10 qershor 1878 themeluan Lidhjen e Prizrenit — organizimi i parë mbarëshqiptar që kërkonte ruajtjen e tokave dhe, më vonë, autonominë. Lidhja u ngrit pikërisht kundër logjikës së Shën-Stefanit: kundër idesë që vilajetet shqiptare mund t'u jepeshin Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë me një firmë të huaj. Te Nokshiqi, në dhjetor 1879, forcat e saj do të ndalonin me armë marrjen e Plavës e të Gusisë.

Kjo është prova e credo-së: populli ekzistonte dhe dinte të vetëorganizohej brenda ditësh kur fati i tij u vu në rrezik — dëshmi se rrjeti ishte i gjallë. Por dëshmi njëkohësisht se atij nuk i ishte lënë vend në tryezën ku vizatohej harta e tij.

Pse ka rëndësi

Traktati i Shën-Stefanit është dera nga ku hyn historia moderne shqiptare në krizën e madhe lindore. Ai shënon çastin kur abstragimi — «toka të diskutueshme» — u kthye në vija konkrete mbi hartë, dhe kur populli shqiptar u përball me faktin se ekzistenca e tij nuk mjaftonte për t'i siguruar një karrige aty ku vendosej fati i tij. Vija Shën-Stefan 1878 → Berlin 1878 → Lidhja e Prizrenit është fillimi i një rrëfimi që do të përsëritej — Londra 1912–13, Konferenca e Ambasadorëve — me të njëjtin parim: një rrjet i njohur si i pranishëm, por kurrë i ftuar të flasë për veten. Jo viktimë e pazë, por një rrjet të cilit iu mohua karrigia, jo ekzistenca.