Rrapo Hekali: kryengritësi i Mallakastrës që e mori Beratin më 1847

Rrapo Hekali (Hekal i Mallakastrës, fundi i shek. XVIII – Manastir, 30 dhjetor 1847) ishte udhëheqësi i kryengritjes së vitit 1847 në Mallakastër, njeriu që i mori osmanëve qytetin e Beratit dhe që vdiq i burgosur në kështjellën e Manastirit pak muaj më vonë. Emri i tij i vërtetë ishte Rrapo Hasani; mbiemri me të cilin hyri në histori i erdhi nga fshati. Ish-oficer i ushtrisë së sulltanit, ai u kthye kundër shtetit që e kishte veshur me uniformë kur ai shtet vendosi t'i çarmatoste malësitë shqiptare dhe t'i merrte djemtë ushtarë me forcë. Kryengritja u shtyp; por kuvendi që e nisi mbeti një nga aktet më të hershme ku shqiptarët myslimanë dhe të krishterë folën me një zë të vetëm — tridhjetë vjet para Lidhjes së Prizrenit.

Nga Hekali te ushtria e sulltanit

Rrapo Hasani lindi në Hekal të Mallakastrës, në një familje me traditë luftarake, dhe rrugën e nisi ashtu si shumë burra të jugut në atë kohë: brenda makinerisë osmane. Shërbeu për vite me radhë si ushtar në gadishullin arabik, ku aftësitë ushtarake e ngritën në gradën e oficerit. Me pasurinë e mbledhur gjatë atij shërbimi, kur u kthye, bleu një çiflik në Levan të Fierit. Ishte, pra, njeri i sistemit — pronar, ish-oficer, jo kaçak mali. Pikërisht kjo e bën zgjedhjen e tij të vitit 1847 domethënëse: nuk qe njeriu që s'kishte ç'të humbiste, po njeriu që kishte, dhe që zgjodhi ta humbiste.

Tanzimati mbërrin në jug

Reformat e Tanzimatit nisën më 1839 me qëllimin të ndërtonin një administratë moderne e të centralizuar dhe të shuanin privilegjet e vjetra vendore. Për Stambollin kjo qe modernizim; për krahinat shqiptare qe diçka tjetër. Pashallëqet — ai i Janinës nën Ali Pashë Tepelenën dhe Pashallëku i Beratit — ishin rrëzuar tashmë me Rrethimin e Janinës të viteve 1820–1822, dhe me to qe rrëzuar shtresa vendore që qëndronte mes fshatarit dhe perandorisë. Tani perandoria vinte drejtpërdrejt.

Më 1846 Tanzimati u shpall zyrtarisht në Shqipërinë e Jugut. Hysen Pashë Vrioni, i emëruar sanxhakbej i sanxhakut të porsakrijuar të Beratit, nisi zbatimin me forcë ushtarake: çarmatim shtëpi më shtëpi, taksa të reja të mbledhura pa kursim, dhe rekrutimi i detyruar në nizam. Tri kërkesa që, marrë së bashku, godisnin gjithçka mbi të cilën mbahej rendi shqiptar i asaj kohe — pushkën e shtëpisë, të ardhurat e fshatit dhe djemtë e familjes. Kundërshtimi nuk qe ideologjik në fillim. Ishte i lëkurës.

Kuvendi i Mesaplikut: «myslimanë e të krishterë, një e të pandarë»

Në qershor të vitit 1847 parësia e jugut u mblodh në Mesaplik të Vlorës. Kuvendi hartoi një memorandum drejtuar sulltanit ku deklaronte tri refuzime të prera: nuk do t'u përgjigjeshin thirrjeve për ushtri, nuk do të paguanin taksat e reja, nuk do ta pranonin administratën e re. Por fjalia që e ka mbajtur Mesaplikun gjallë në kujtesë nuk qe asnjëra prej tyre. Kuvendi shpalli se shqiptarët myslimanë dhe të krishterë ishin «një e të pandarë» — një formulë politike që i priste rrugën strategjisë perandorake të ndarjes sipas milletit, dhe që parapriu logjikën e Lidhjes së Prizrenit tridhjetë e një vjet më vonë.

Nga kuvendi doli një komision drejtues me Zenel Gjolekën në krye. Rrapo Hekalit iu besua organizimi i kryengritjes në Mallakastër, detyrë që ai e mori përsipër në tubimin e njohur si Besëlidhja e Sinjës — një besë, jo një urdhër: forma shqiptare e detyrimit, ku fjala e dhënë zë vendin e hierarkisë ushtarake. Nën të, ai mblodhi rreth një mijë luftëtarë.

Greshica dhe Berati (korrik–gusht 1847)

Kryengritja shpërtheu në maj dhe u ndez plotësisht në korrik, kur fshatarët e Kuçit refuzuan taksat me armë në dorë. Zenel Gjoleka zbriti drejt Delvinës me pesëqind burra dhe e mori qytetin; lëvizja u shtri në gjithë krahinën e Vlorës, në Çamëri, në Përmet dhe në Mallakastër. Në Greshicë, forcat e Rrapos — rreth tetëqind veta — përballën një trupë osmane afërsisht tri herë më të madhe përgjatë një fronti prej rreth tri kilometrash e gjysmë, dhe pas tri ditësh luftimi dolën fitimtare me humbje të rënda.

Suksesi më i madh erdhi më 1 gusht 1847, kur kryengritësit hynë në Berat. Qyteti ra; kalaja jo. Rrapo Hekali e rrethoi kështjellën, por pa artileri rrethimi nuk kishte si të mbyllej, dhe kalaja e Beratit mbeti e pathyer. Në jug, ndërkohë, Gjoleka u përplas me forcat e nisura nga Janina dhe, më 28 gusht, në Dholan, i theu ato me një forcë dukshëm më të vogël se e tyre; kalaja e Gjirokastrës mbeti nën rrethim. Për disa javë, jugu shqiptar u qeveris praktikisht nga vetja.

Amnistia që ishte kurth

Përgjigjja e Stambollit erdhi në vjeshtë dhe qe e dyfishtë. E para ishte ushtarake: rreth pesëmbëdhjetë mijë ushtarë u lëshuan nga Manastiri drejt krahinave në kryengritje, me kolona që shtrëngonin nga Mesapliku dhe nga Himara për ta rrethuar qëndresën në Kurvelesh. E dyta ishte politike, dhe doli më vendimtare: serasqeri Mehmed Reshid Pasha shpalli amnisti dhe i ftoi udhëheqësit në një takim pajtimi në Zhulat. Aty u kapën tetëdhjetë e pesë prej tyre, mes tyre Hodo Nivica. Me kokat e lëvizjes në pranga, qëndresa u shkërmoq në grupe të vogla e të shkëputura.

Ndëshkimi qe kolektiv. Rreth katërqind shqiptarë u arrestuan e u internuan në burgun e Iplikçanesë në Stamboll; gjashtëmbëdhjetë udhëheqës u mbajtën në Konjë të Anadollit. Rrapo Hekali u arrestua bashkë me të vëllanë, Hamit Hasanin. Zenel Gjoleka u tërhoq me luftëtarët që i mbetën dhe kaloi në Greqi.

Manastiri, 30 dhjetor 1847

Rrapo Hekalin e çuan në kështjellën e Manastirit. Vdiq atje më 30 dhjetor 1847. Mbi shkakun e vdekjes ka dy versione, dhe të dyja ia vlen t'i mbajmë të dyja: regjistrat osmanë e shënuan si tifo; tradita gojore shqiptare e mban të helmuar në burg. Nuk ka dokument që e mbyll çështjen. Ajo që dihet me siguri është se një burrë i shëndoshë, i kapur në fund të një kryengritjeje që perandoria nuk arriti ta shtypte në fushë betejë, vdiq brenda pak javësh në duart e saj.

Kënga si arkivë

Kryengritja e 1847-s dështoi si ushtarake dhe mbijetoi si kujtesë. Ata që nuk kishin shtypshkronjë as arkiv shtetëror e ruajtën ngjarjen në formën që kishin: këngën historike. Vdekja e Rrapo Hekalit u këndua brez pas brezi në Mallakastër e në Labëri, dhe pikërisht kënga — jo dokumenti — e mbajti gjallë versionin e helmimit. Kjo është një nga arsyet pse tradita gojore në kulturën shqiptare nuk është folklor dekorativ: për shekuj me radhë ajo qe i vetmi arkiv që populli zotëronte, dhe funksionoi si i tillë me disiplinë.

Mesapliku, gjithashtu, mbeti. Kërkesa e vitit 1847 — të mos paguash për një administratë që të çarmatos, dhe të flasësh si shqiptar përtej fesë — u rikthye e formuluar më qartë në Prizren më 1878, dhe prej andej te programi kombëtar i Rilindjes. Rrapo Hekali nuk e pa atë vazhdim. Por rruga që nga çifliku i Levanit te kalaja e Manastirit është, në miniaturë, historia e asaj se çfarë i kushtoi jugut shqiptar refuzimi i parë i centralizimit osman.