Vilajeti i Janinës

Para se Shqipëria të ishte shtet, ajo ishte katër emra në hartën e një perandorie. Vilajeti i Janinës ishte më jugori prej tyre — forma administrative me të cilën Perandoria Osmane e vizatoi jugun shqiptar: Toskërinë, Labërinë, Çamërinë dhe Epirin, nga deti Jon te malet e Pindit. Për Lëvizjen Kombëtare ai nuk ishte thjesht një njësi qeverisëse; ishte njëri nga katër gurët mbi të cilët Lidhja e Prizrenit kërkoi të ndërtonte një Shqipëri autonome. E megjithatë vilajeti i Janinës është sot emri i një gjëje që nuk ekziston: u shpërbë në vitin 1913 në tavolina ku asnjë vendim nuk u mor mbi baza shqiptare. Kjo faqe është nyja kushtuar tij — sepse rrjeti shqiptar kishte një jug administrativ po aq real sa veriu, dhe pikërisht atje, në heshtje, u prit më thellë.

Çfarë ishte vilajeti i Janinës

Vilajeti i Janinës (osmanisht Yanya Vilâyeti) ishte një ndër njësitë e mëdha administrative të Perandorisë Osmane, e krijuar gjatë riorganizimit të Tanzimatit në vitet 1860 dhe e formësuar përfundimisht në vitin 1867. Kryeqendra e tij ishte qyteti i Janinës — sot Ioannina në veriperëndim të Greqisë. Ndër sanxhaqet e tij në periudha të ndryshme ishin Janina, Preveza dhe Gjirokastra (Ergiri), e për kohë edhe Berati, përpara se kufijtë e brendshëm të riviheshin. Popullsia e vilajetit nuk ishte kurrë e njëtrajtshme: aty jetonin shqiptarë toskë — myslimanë dhe ortodoksë — krah grekësh dhe vllehësh (arumunë), në atë mozaik ballkanik që perandoritë e duronin lehtë, por që shtetet kombëtare të shekullit XX nuk do ta duronin më. Pikërisht ky përbërje e bëri vilajetin njëkohësisht zemrën e jugut shqiptar dhe terrenin ku do të përplaseshin pretendimet greke e shqiptare.

Nga pashallëku te vilajeti

Vilajeti nuk lindi nga hiçi. Para tij, e njëjta hapësirë kishte qenë skena e një prej eksperimenteve më të guximshme të autonomisë shqiptare brenda perandorisë: pashallëku i Janinës i Ali Pashë Tepelenës (rreth 1788–1822). Ali Pasha e qeverisi jugun gati si një shtet më vete — me ushtri, diplomaci dhe oborr të vetin, ku kalonin edhe udhëtarë si Bajroni — derisa Sulltan Mahmudi II e shtypi në vitin 1822, i frikësuar pikërisht nga ajo pavarësi. Tanzimati që pasoi e zëvendësoi sundimin personal me administratën burokratike: aty ku dikur kishte qeverisur një pashë gati i pavarur, tani vinte një vali i emëruar nga Stambolli. Kalimi nga pashallëku te vilajeti ishte, në një kuptim, historia e gjithë jugut shqiptar në miniaturë — autonomia e gjallë u zëvendësua nga një kornizë administrative, dhe korniza, kur ra perandoria, u nda mes të tjerëve.

Njëri nga katër vilajetet shqiptare

Rëndësia e vilajetit të Janinës në kujtesën kombëtare vjen nga viti 1878. Kur Lidhja e Prizrenit ngriti për herë të parë kërkesën për një Shqipëri autonome, ajo e mendoi atë si bashkimin e katër vilajeteve ku jetonin shqiptarët: Shkodra në veri, Kosova në verilindje, Manastiri në juglindje dhe Janina në jug. Vilajeti i Janinës ishte ankora jugore e atij vizioni — kufiri ku hapësira shqipfolëse takonte botën greke. Programi i Lidhjes nuk u realizua, por harta që ai vizatoi mbeti: kur shqiptarët flasin edhe sot për «trojet», ata flasin, pa e ditur gjithmonë, për gjeografinë e këtyre katër vilajeteve. Janina ishte pjesa që do të humbiste më shumë.

Jugu që prodhoi Rilindjen

Vilajeti i Janinës nuk dha vetëm tokë për kërkesën kombëtare; dha edhe njerëzit që e formuluan atë. Nga jugu i kësaj hapësire — nga fshati Frashër — dolën tre vëllezërit që do të bëheshin arkitektët e Rilindjes: Abdyl Frashëri, zëri politik i Lidhjes së Prizrenit; Naim Frashëri, poeti që i dha kombit gjuhën e tij letrare; dhe Sami Frashëri, mendimtari që shkroi Shqipëria — Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet, manifestin e shtetit shqiptar të ardhshëm. Se jugu prodhoi mendjet që ëndërruan një Shqipëri të bashkuar, ndërsa ishte vetë pjesa që do të ndahej më keq, është një nga ironitë e hidhura të historisë sonë: kodi — gjuha, besa, tradita — u shkrua nga ata që do ta humbisnin më shpejt tokën.

Shpërbërja: 1912–1913

Fundi i vilajetit erdhi me Luftërat Ballkanike. Në shkurt–mars 1913, ushtria greke rrethoi dhe pushtoi Janinën pas betejës së Bizanit, duke i dhënë fund pesë shekujve të pranisë osmane në qytet. Kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, kufijtë e shtetit të ri nuk i caktuan shqiptarët, por Konferenca e Ambasadorëve në Londër. Protokolli i Firences (17 dhjetor 1913) e ndau vilajetin: pjesa veriore — Gjirokastra, Saranda, Korça — i mbeti, pas një kontesti të ashpër për «Epirin e Veriut», shtetit të ri shqiptar; ndërsa Janina, Preveza dhe Çamëria iu dhanë Greqisë. Vija u vendos jo aty ku flitej shqip, por aty ku takoheshin interesat e Fuqive të Mëdha. Kështu vilajeti pushoi së ekzistuari, dhe popullsia e tij shqiptare u nda mes dy shteteve — me çamët të mbetur përfundimisht në anën greke të kufirit.

Trashëgimia

Vilajeti i Janinës është rasti më i qartë ku rrjeti shqiptar pati një jug administrativisht real — dhe e humbi. Ai nuk u bë kurrë krahina autonome shqiptare që Lidhja e Prizrenit kishte imagjinuar; u nda mes një shteti që sapo kishte lindur dhe një tjetri që po rritej, nga njerëz që u takuan diku tjetër. Ajo që mbeti është një hartë kujtese: emri «vilajeti i Janinës» që rikthehet sa herë flitet për trojet, trashëgimia e Frashërllinjve, dhe komuniteti çam i shpërngulur më vonë në jug të Shqipërisë. Ashtu si Lidhja e Prizrenit na mëson se vetëdija kombëtare lindi para shtetit, vilajeti i Janinës na kujton plotësuesen e saj: jo çdo pjesë e asaj vetëdijeje arriti të bëhej shtet. Disa mbetën vetëm emër — por edhe emri, kur ruhet, është një copë e hartës që nuk ta merr askush.