Vend · Periudha osmane
Vilajeti i Janinës
Njëri nga katër vilajetet shqiptare
Njëri nga katër vilajetet shqiptare — jugu osman që Lidhja e Prizrenit kërkoi ta bashkonte dhe që Protokolli i Firences (1913) e ndau.
Para se Shqipëria të ishte shtet, ajo ishte katër emra në hartën e një perandorie. Vilajeti i Janinës ishte më jugori prej tyre — forma administrative me të cilën Perandoria Osmane e vizatoi jugun shqiptar: Toskërinë, Labërinë, Çamërinë dhe Epirin, nga deti Jon te malet e Pindit. Për Lëvizjen Kombëtare ai nuk ishte thjesht një njësi qeverisëse; ishte njëri nga katër gurët mbi të cilët Lidhja e Prizrenit kërkoi të ndërtonte një Shqipëri autonome. E megjithatë vilajeti i Janinës është sot emri i një gjëje që nuk ekziston: u shpërbë në vitin 1913 në tavolina ku asnjë vendim nuk u mor mbi baza shqiptare. Kjo faqe është nyja kushtuar tij — sepse rrjeti shqiptar kishte një jug administrativ po aq real sa veriu, dhe pikërisht atje, në heshtje, u prit më thellë.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Vilajeti i Janinës (osmanisht Yanya Vilâyeti) ishte njësia administrative osmane e formësuar përfundimisht më 1867, me kryeqendër Janinën — sot Ioannina në Greqi.
- Ai mbulonte jugun shqiptar — Toskërinë, Labërinë, Çamërinë dhe Epirin — me sanxhaqe si Janina, Preveza e Gjirokastra; popullsia ishte shqiptare toske, greke dhe vllehe.
- Për Lidhjen e Prizrenit ishte njëri nga katër vilajetet mbi të cilat kërkohej një Shqipëri autonome; u shpërbë më 1913 pa asnjë vendim të marrë mbi baza shqiptare.
Çfarë ishte vilajeti i Janinës
Vilajeti i Janinës (osmanisht Yanya Vilâyeti) ishte një ndër njësitë e mëdha administrative të Perandorisë Osmane, e krijuar gjatë riorganizimit të Tanzimatit në vitet 1860 dhe e formësuar përfundimisht në vitin 1867. Kryeqendra e tij ishte qyteti i Janinës — sot Ioannina në veriperëndim të Greqisë. Ndër sanxhaqet e tij në periudha të ndryshme ishin Janina, Preveza dhe Gjirokastra (Ergiri), e për kohë edhe Berati, përpara se kufijtë e brendshëm të riviheshin. Popullsia e vilajetit nuk ishte kurrë e njëtrajtshme: aty jetonin shqiptarë toskë — myslimanë dhe ortodoksë — krah grekësh dhe vllehësh (arumunë), në atë mozaik ballkanik që perandoritë e duronin lehtë, por që shtetet kombëtare të shekullit XX nuk do ta duronin më. Pikërisht ky përbërje e bëri vilajetin njëkohësisht zemrën e jugut shqiptar dhe terrenin ku do të përplaseshin pretendimet greke e shqiptare.
Nga pashallëku te vilajeti
Vilajeti nuk lindi nga hiçi. Para tij, e njëjta hapësirë kishte qenë skena e një prej eksperimenteve më të guximshme të autonomisë shqiptare brenda perandorisë: pashallëku i Janinës i Ali Pashë Tepelenës (rreth 1788–1822). Ali Pasha e qeverisi jugun gati si një shtet më vete — me ushtri, diplomaci dhe oborr të vetin, ku kalonin edhe udhëtarë si Bajroni — derisa Sulltan Mahmudi II e shtypi në vitin 1822, i frikësuar pikërisht nga ajo pavarësi. Tanzimati që pasoi e zëvendësoi sundimin personal me administratën burokratike: aty ku dikur kishte qeverisur një pashë gati i pavarur, tani vinte një vali i emëruar nga Stambolli. Kalimi nga pashallëku te vilajeti ishte, në një kuptim, historia e gjithë jugut shqiptar në miniaturë — autonomia e gjallë u zëvendësua nga një kornizë administrative, dhe korniza, kur ra perandoria, u nda mes të tjerëve.
Njëri nga katër vilajetet shqiptare
Rëndësia e vilajetit të Janinës në kujtesën kombëtare vjen nga viti 1878. Kur Lidhja e Prizrenit ngriti për herë të parë kërkesën për një Shqipëri autonome, ajo e mendoi atë si bashkimin e katër vilajeteve ku jetonin shqiptarët: Shkodra në veri, Kosova në verilindje, Manastiri në juglindje dhe Janina në jug. Vilajeti i Janinës ishte ankora jugore e atij vizioni — kufiri ku hapësira shqipfolëse takonte botën greke. Programi i Lidhjes nuk u realizua, por harta që ai vizatoi mbeti: kur shqiptarët flasin edhe sot për «trojet», ata flasin, pa e ditur gjithmonë, për gjeografinë e këtyre katër vilajeteve. Janina ishte pjesa që do të humbiste më shumë.
Jugu që prodhoi Rilindjen
Vilajeti i Janinës nuk dha vetëm tokë për kërkesën kombëtare; dha edhe njerëzit që e formuluan atë. Nga jugu i kësaj hapësire — nga fshati Frashër — dolën tre vëllezërit që do të bëheshin arkitektët e Rilindjes: Abdyl Frashëri, zëri politik i Lidhjes së Prizrenit; Naim Frashëri, poeti që i dha kombit gjuhën e tij letrare; dhe Sami Frashëri, mendimtari që shkroi Shqipëria — Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet, manifestin e shtetit shqiptar të ardhshëm. Se jugu prodhoi mendjet që ëndërruan një Shqipëri të bashkuar, ndërsa ishte vetë pjesa që do të ndahej më keq, është një nga ironitë e hidhura të historisë sonë: kodi — gjuha, besa, tradita — u shkrua nga ata që do ta humbisnin më shpejt tokën.
Shpërbërja: 1912–1913
Fundi i vilajetit erdhi me Luftërat Ballkanike. Në shkurt–mars 1913, ushtria greke rrethoi dhe pushtoi Janinën pas betejës së Bizanit, duke i dhënë fund pesë shekujve të pranisë osmane në qytet. Kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, kufijtë e shtetit të ri nuk i caktuan shqiptarët, por Konferenca e Ambasadorëve në Londër. Protokolli i Firences (17 dhjetor 1913) e ndau vilajetin: pjesa veriore — Gjirokastra, Saranda, Korça — i mbeti, pas një kontesti të ashpër për «Epirin e Veriut», shtetit të ri shqiptar; ndërsa Janina, Preveza dhe Çamëria iu dhanë Greqisë. Vija u vendos jo aty ku flitej shqip, por aty ku takoheshin interesat e Fuqive të Mëdha. Kështu vilajeti pushoi së ekzistuari, dhe popullsia e tij shqiptare u nda mes dy shteteve — me çamët të mbetur përfundimisht në anën greke të kufirit.
Trashëgimia
Vilajeti i Janinës është rasti më i qartë ku rrjeti shqiptar pati një jug administrativisht real — dhe e humbi. Ai nuk u bë kurrë krahina autonome shqiptare që Lidhja e Prizrenit kishte imagjinuar; u nda mes një shteti që sapo kishte lindur dhe një tjetri që po rritej, nga njerëz që u takuan diku tjetër. Ajo që mbeti është një hartë kujtese: emri «vilajeti i Janinës» që rikthehet sa herë flitet për trojet, trashëgimia e Frashërllinjve, dhe komuniteti çam i shpërngulur më vonë në jug të Shqipërisë. Ashtu si Lidhja e Prizrenit na mëson se vetëdija kombëtare lindi para shtetit, vilajeti i Janinës na kujton plotësuesen e saj: jo çdo pjesë e asaj vetëdijeje arriti të bëhej shtet. Disa mbetën vetëm emër — por edhe emri, kur ruhet, është një copë e hartës që nuk ta merr askush.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Rilindjen Kombëtare dhe administrimin osman të jugut shqiptar, duke shmangur njëlloj leximin nacionalist grek dhe atë shqiptar: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra referencë për Lidhjen e Prizrenit dhe kërkesën për bashkimin e katër vilajeteve; Noel Malcolm dhe Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History — për kornizën administrative osmane dhe shpërbërjen e 1912–13; si dhe shkrimet e Robert Elsie-t mbi gjeografinë historike të Epirit dhe Toskërisë. Data kyçe: krijimi i vilajetit (1867), rënia e pashallëkut të Ali Pashës (1822), Lidhja e Prizrenit (1878), rënia e Janinës para ushtrisë greke (shkurt–mars 1913), Protokolli i Firences (17 dhjetor 1913). Përbërja e saktë e sanxhaqeve ndryshoi me kohën dhe jepet këtu si tablo e përgjithshme, jo si ndarje e ngrirë; shifrat e popullsisë në burimet osmane e ato të mëvonshme ndryshojnë dhe nuk citohen si fakte të mbyllura.
Lidhjet
12Personat
- Ali Pashë Tepelena — pashallëku paraardhës, 1788–1822
- Sami Frashëri — Rilindja nga jugu i vilajetit
- Ismail Qemali — Vlora 1912 — kufijtë i caktoi Londra
Ngjarjet
- Protokolli i Firences — e shpërbëu, dhjetor 1913
- Kongresi i Berlinit — lidhje reciproke
- Shpërngulja e çamëve, 1944–1945 — lidhje reciproke
- Bajroni në Shqipëri, 1809 — Nëpër malet e Epirit dhe tokat e pashallëkut të Janinës kaloi Bajroni më 1809, nëntë ditë me kalë nga Preveza drejt Tepelenës.
Vendet
- Çamëria — krahina çame brenda vilajetit
- Rrjeti shqiptar — jugu administrativ i rrjetit
- Thesprotia: zemra gjeografike e Çamërisë — lidhje reciproke
- Vilajeti i Kosovës — vilajeti motër në verilindje — më i madhi i të katërve, ku lindi Lidhja e Prizrenit
Organizatat
- Lidhja e Prizrenit — kërkoi bashkimin e 4 vilajeteve, 1878
Lajmi i fundit
- Gjermania dhe Austria kërkojnë kalimin e TikTok nën kontrollin evropian
- Samsung hap programin beta të One UI 9.5 për serinë Galaxy S26
- Gjermania ul taksën e energjisë elektrike për amvisëritë nga janari i vitit 2027
- Prokuroria kërkon paraburgim për A.S., i dyshuar për dhunim e armëmbajtje
- Kosova renditet ndër pesë vendet e para në Evropë për ligj dhe rend nga Gallup
- Rama: Dorëheqja e Bedri Hamzës nuk lidhet me Ligjin për Specialen
Lexo edhe
Vendet →
Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
· 11 min
Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
· 11 min
Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
· 12 min
Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
· 13 min
Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
· 10 min
Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
· 12 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar