Konferenca e Mukjes: marrëveshja që u prish për Kosovën, 1943

Në verën e vitit 1943, ndërsa Italia fashiste shembej dhe pushtimi po ndërronte zot, dy frontet e rezistencës shqiptare — nacionalistët e Ballit Kombëtar dhe komunistët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare — u ulën në fshatin Mukje, mbi Krujë, dhe firmosën një marrëveshje për të luftuar bashkë. Në zemër të saj qëndronte një fjalë: Shqipëria etnike — një atdhe që përfshinte Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare. Brenda pak javësh marrëveshja u hodh poshtë nën trysninë e emisarit jugosllav, dhe vendi ra në luftë vëllavrasëse. Mukja mbetet besëlidhja e humbur e shekullit XX — dëshmia se bashkimi ishte i mundur, dhe se u thye jo nga brenda, por nga jashtë.

Dy fronte, një vend i pushtuar

Pas pushtimit italian të vitit 1939, qëndresa shqiptare u ndërtua në dy rryma. Në shtator të vitit 1942, Konferenca e Pezës themeloi Lëvizjen Nacionalçlirimtare (LNÇ) — një front i gjerë, por i drejtuar nga bërthama komuniste e sapoformuar. Pak muaj më vonë, në nëntor 1942, u ngrit Balli Kombëtar nën udhëheqjen e Mit'hat Frashërit: republikan, antizogist, me flamur bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare. Verën e vitit 1943 rrethanat u nxituan: Musolini ra më 25 korrik, Italia po dorëzohej, dhe misioni britanik (SOE) po bënte presion që dy frontet të bashkoheshin kundër pushtuesit të përbashkët. Për një çast të shkurtër, uniteti kombëtar dukej brenda mundësisë.

Takimi i Mukjes (1–3 gusht 1943)

Bisedimet nisën më 26 korrik 1943 në Tiranë, në shtëpinë e dr. Ihsan Toptanit, dhe u mbyllën në fshatin Mukje afër Krujës më 1–3 gusht. Delegacionin e Ballit Kombëtar e përbënin Mit'hat Frashëri, Hasan Dosti si kryedelegat, Skënder Muço, Hysni Lepenica dhe Faik Quku; nga ana e LNÇ-së morën pjesë Ymer Dishnica (anëtar i Byrosë Politike), Mustafa Gjinishi, Abaz Kupi, Myslim Peza dhe Kamber Qafmolla. Mbledhjen e kryesoi Thoma Orollogaj, me Gjinishin sekretar. Marrëveshja krijoi një organ të përbashkët — Komitetin për Shpëtimin e Shqipërisë — që do të drejtonte luftën antifashiste të të dyja krahëve. Dokumenti u nënshkrua më 2 gusht 1943.

Shqipëria etnike dhe çështja e Kosovës

Marrëveshja parashikonte luftë të menjëhershme kundër pushtuesit, pavarësi të plotë, dhe — pika vendimtare — bashkimin e Shqipërisë me trojet e banuara nga shqiptarë mbi parimin e vetëvendosjes. Pikërisht mbi Kosovën dy palët u ndanë: Balli kërkonte një angazhim të hapur për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, ndërsa delegatët e LNÇ-së i rezistuan. Kompromisi ishte se çështja e Kosovës do të zgjidhej me referendum të popullit të saj pas mbarimit të luftës. Për nacionalistët, kjo ishte vetë arsyeja e marrëveshjes — njohja se një popull i ndarë nga kufijtë e vitit 1913 kishte të drejtën të vetëvendoste. Për komunistët, ishte tashmë një lëshim i rrezikshëm. Aspirata drejt një Shqipërie etnike — e njëjta që kishte lindur me Lidhjen e Prizrenit — u shkrua zyrtarisht në një dokument të përbashkët për herë të parë që nga viti 1912.

Trysnia jugosllave dhe hedhja poshtë

Reagimi erdhi i shpejtë dhe vinte nga jashtë. Svetozar Vukmanoviq-Tempo, emisari i Partisë Komuniste të Jugosllavisë pranë partizanëve shqiptarë, e dënoi marrëveshjen si «kundërrevolucionare»: për Beogradin, çdo njohje e vetëvendosjes së Kosovës kërcënonte pretendimin e pasluftës jugosllav mbi të. Milovan Gjilas i quajti ballistët «fashistë shqiptarë». Nën këtë presion, udhëheqja e Partisë Komuniste Shqiptare e hodhi poshtë marrëveshjen në mbledhjen e Labinotit (shtator 1943), duke e cilësuar tradhti «kundër parimeve themelore të Konferencës së Pezës». Ymer Dishnica, që kishte firmosur në emër të LNÇ-së, u qortua rëndë; Enver Hoxha e mohoi tërësisht marrëveshjen. Vendimi për fatin e njërës nga marrëveshjet më të rëndësishme të historisë moderne shqiptare u mor, pra, jo në Mukje, por sipas vullnetit të një partie të huaj.

Nga marrëveshja te lufta vëllavrasëse

Hedhja poshtë e copëtoi unitetin e brishtë. Gjatë fundvitit 1943 dhe vitit 1944, LNÇ-ja dhe Balli u kthyen kundër njëra-tjetrës në një luftë civile që ecte krah për krah me luftën kundër pushtuesit. I izoluar dhe i ndjekur, Balli u rrëshqit drejt marrëveshjeve me pushtuesin gjerman që kishte zëvendësuar italianin — një rrëshqitje që u lejoi fituesve të damkosnin më vonë të gjithë kampin nacionalist si bashkëpunëtorë. Kosova mbeti jashtë Shqipërisë. Parë me syrin e rrjetit shqiptar, Mukja i përket të njëjtit varg si Lidhja e Lezhës katër shekuj më parë: dëshmia se bashkimi shqiptar ishte i arritshëm. Ndryshimi është se Lezha u thye nga rivaliteti i brendshëm, kurse Mukja u thye nga një veto e jashtme mbi të vetmen pikë — Kosovën — që kombit i interesonte më shumë. Ajo qëndron pranë Lidhjes së Prizrenit si një kapitull tjetër i vijës ku përpjekja shqiptare për t'u mbledhur në një trup u lejua, e pastaj u ndalua, nga jashtë — një besë e dhënë mes vëllezërve dhe e prishur me urdhër të huaj.