Shoqëria e Stambollit: 28 themelues të tri feve i dhanë shqipes alfabetin

Më 12 tetor 1879, në Stamboll, njëzet e tetë burra nga Janina, Korça, Gjirokastra, Shkodra dhe Prizreni nënshkruan kanonizmën e një shoqërie me një emër që nuk fshihte asgjë: Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip. Nuk ishte parti, nuk ishte kryengritje dhe nuk kërkonte kufij. Kërkonte një gjë të vetme — të drejtën për të shtypur shqipen me shkronja shqipe — dhe pikërisht kjo e bëri atë ndërmarrjen politike më të rrezikshme që shqiptarët nisën në shekullin XIX. Perandoria e kuptoi menjëherë. Brenda një viti ajo e kishte shtyrë Shoqërinë nën tokë; brenda tridhjetë vjetësh alfabeti që ajo miratoi shkruhej nga shumica e shqiptarëve, nga Shkodra në Kajro.

Pse ka rëndësi

• Shoqëria u themelua më 12 tetor 1879 në Stamboll dhe e zgjodhi Sami Frashërin në krye; nga 28 themeluesit, 10 ishin myslimanë, 14 ortodoksë dhe 4 katolikë — një kombësi e vetme e mbledhur pikërisht atje ku Perandoria e njihte popullsinë vetëm sipas fesë.
• Ajo miratoi projektin fonetik të Sami Frashërit — 36 shkronja për 36 tinguj, «një tingull, një shkronjë» — dhe e botoi më 1879 si Alfabetare e gluhësë shqip. Ky alfabet, i njohur si alfabeti i Stambollit, mbeti në përdorim te shumica e shqiptarëve për afro tridhjetë vjet.
• Kur shtypja shqip u ndalua në kryeqytetin osman, puna nuk pushoi por u zhvendos te kolonitë: Jani Vreto çeli degën e Bukureshtit dhe Spiro Dine atë të Egjiptit më 1881. Njësimi i shqipes vazhdoi jashtë kufijve të shtetit — një shteg që Kosova do ta ndiqte sërish më 1968.

Një komision para një shoqërie

Shoqëria nuk lindi nga hiçi. Në vjeshtën e vitit 1878, ndërsa Lidhja e Prizrenit po përpiqej të mbante bashkë tokat shqiptare përballë Kongresit të Berlinit, Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare — «Komiteti i Stambollit» — ngriti një komision të ngushtë prej shtatë vetësh me një detyrë të vetme dhe teknike: të vendoste se si shkruhet shqipja. Në të hynë Sami Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Hasan Tahsini, Koto Hoxhi, Ibrahim Bërzeshta dhe Said Toptani.

Renditja e emrave është vetë argumenti. Sami dhe Tahsini ishin figura të nderuara të mendimit osman; Vasa ishte katolik shkodran në shërbim të Portës; Vreto dhe Koto Hoxhi ishin ortodoksë të Jugut, njëri publicist e tjetri mësues. Në një perandori që i numëronte njerëzit sipas miletit — bashkësisë fetare — këta shtatë vetë u ulën për të zgjidhur një problem që i përkiste një bashkësie tjetër, të panjohur zyrtarisht: folësve të shqipes. Komisioni e miratoi projektin e Sami Frashërit, të ndërtuar mbi parimin fonetik, dhe më 5 mars 1879 ia njoftoi vendimin kolonisë shqiptare të Egjiptit. Shoqëria erdhi shtatë muaj më vonë, si organi që do ta shtypte e do ta shpërndante atë vendim.

Tridhjetë e gjashtë shkronja për tridhjetë e gjashtë tinguj

Deri atëherë shqipja ishte shkruar në gjithçka: me shkronja arabe nga bejtexhinjtë dhe në dorëshkrime si Erveheja e Konispolit, me shkronja greke në Jug, me shkronja latine e me alfabete të veçanta në Veri. Secili sistem e lidhte shkrimin me një fe dhe secili e ndante lexuesin nga gjysma e kombit të vet. Zgjidhja e Samiut e preu këtë nyjë me një rregull të vetëm: një tingull — një shkronjë, dhe një shkronjë — një tingull. Shqipja u përcaktua me tridhjetë e gjashtë fonema, dhe alfabeti mori tridhjetë e gjashtë shkronja: bazë latine, disa shkronja të marra nga greqishtja dhe disa të krijuara posaçërisht për tinguj që asnjë alfabet i gatshëm nuk i mbulonte.

Libri i parë i Shoqërisë ishte Alfabetare e gluhësë shqip, i shtypur në Stamboll më 1879 në shtypshkronjën e A. Zeliçit — po ajo shtypshkronjë që nxori edhe kanonizmën me stemën e Shoqërisë. Nuk ishte abetare fëmijësh në kuptimin e sotëm: ishte një manual që u mësonte të rriturve se si të shkruanin gjuhën që flisnin. Punën për të e bënë Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto dhe Koto Hoxhi së bashku — të njëjtët burra që kishin votuar alfabetin.

Përgjigja e Perandorisë

Shteti osman e lejoi Shoqërinë të lindte dhe pastaj u kujdes që të mos rritej. Që nga viti 1880 presioni u ashpërsua: shtypja e librit shqip në kryeqytet u pengua, veprimtaria u shty nën tokë dhe Shoqëria vazhdoi hapur vetëm përmes degëve të saj jashtë. Kjo nuk ishte një masë e izoluar. Ishte e njëjta politikë që e bënte shkollën shqipe një krim dhe që, nga ana tjetër e vijës fetare, Patriarkana e Kostandinopojës e plotësonte me mallkim kishtar mbi këdo që u mësonte fëmijëve shkronjat shqipe — dënimi që e ndoqi Petro Nini Luarasin deri në varr. Në vjeshtën e 1880-s edhe qeveria greke ndaloi gazetën I foni tis Alvanias, «Zëri i Shqipërisë», që dilte në Athinë.

Logjika e të dyja anëve ishte e njëjta: një popull që lexon në gjuhën e vet pushon së qeni një grumbull besimtarësh dhe bëhet komb. Përbërja e vetë Shoqërisë — dhjetë myslimanë, katërmbëdhjetë ortodoksë, katër katolikë rreth një tavoline — ishte prova që kjo tashmë kishte ndodhur, dhe prandaj ishte e papranueshme.

Puna vazhdon në koloni

Kur Stambolli u mbyll, Shoqëria u zhvendos aty ku shqiptarët ishin të lirë të shtypnin. Jani Vreto çeli degën e Bukureshtit në fillim të viteve 1880, dhe Rumania u bë për dy dekada shtypshkronja e vërtetë e Rilindjes. Më 1881 Spiro Dine ngriti degën e Egjiptit, në Shibin el-Kom. Prej Bukureshtit dolën më 1886 gramatika dhe abetarja e Sami Frashërit — Shkronjëtore e gjuhësë shqip dhe Abetare e gjuhësë shqip — dhe po andej mori rrugë vepra e Naim Frashërit, që i dha kombit poezinë e vet përpara se t'i jepte shtetin.

Kjo zhvendosje nuk ishte arratisje, ishte metodë. Rilindja Kombëtare u ndërtua nga një rrjet kolonish — Stamboll, Bukuresht, Sofje, Kajro, Boston — që e mbanin gjallë qendrën duke qëndruar larg saj. Shoqëria e Stambollit ishte nyja e parë e këtij rrjeti dhe modeli i tij: një institucion pa territor, që prodhonte tekste në vend të kufijve.

Nga 1879-a te alfabeti i sotëm

Alfabeti i Stambollit u shkrua nga shumica e shqiptarëve për afro tridhjetë vjet dhe hyri si një nga kandidatët kryesorë në Kongresin e Manastirit më 1908. Aty ai nuk fitoi i plotë: kongresi zgjodhi një alfabet krejtësisht latin, më i lehtë për shtypshkronjat e Evropës, duke ruajtur nga Stambolli parimin — jo shkronjat. Ky është fati i zakonshëm i punës themeluese; ajo çka mbeti ishte ideja se alfabeti vendoset me marrëveshje kombëtare dhe jo me urdhër shteti.

Ajo ide u trashëgua fjalë për fjalë. Kur më 1968 Konsulta Gjuhësore e Prishtinës vendosi që Kosova të shkruante sipas normës letrare të përpunuar në Tiranë, ajo përsëriti gjestin e vitit 1879: një trup shqiptarësh jashtë kufijve të shtetit shqiptar mori vendimin për gjuhën e të gjithëve. Midis Kostandin Kristoforidhit, që i dha shqipes trupin e saj leksikor, dhe standardit të sotëm, Shoqëria e Stambollit është hallka ku shqipja pushoi së qeni disa gjuhë të shkruara dhe filloi të jetë një.