Prizreni, djepi i Lidhjes dhe kryeqendra kulturore e shqiptarëve

Në grykën ku lumi Lumbardh zbret nga malet e Sharrit dhe çan qytetin më dysh, ngrihet Prizreni — qyteti që shqiptarët e Kosovës e mbajnë si kryeqendrën e tyre shpirtërore, si vendin ku guri, xhamia, kisha dhe fjala kanë jetuar pranë njëra-tjetrës për një mijë vjet. Por Prizreni nuk njihet vetëm për bukurinë e tij të ruajtur; ai njihet mbi të gjitha si qyteti ku u mendua Shqipëria. Sepse këtu, në verën e vitit 1878, delegatë nga të katër anët e trojeve u mblodhën nën një çati dhe, për herë të parë që nga koha e Skënderbeut, u përpoqën t'i jepnin një trup politik idesë se shqiptarët janë një komb i vetëm. Nga ai çast, emri i qytetit u lidh përgjithmonë me lindjen e vetëdijes kombëtare.

Nga Theranda te Prizreni — një qytet nën shumë emra

Kodra mbi të cilën shtrihet kalaja e Prizrenit ka qenë e banuar që nga epoka e bronzit, rreth dy mijë vjet para erës sonë. Në antikitet vendbanimi lidhet me emrin Theranda, ndërsa në burimet e para të shkruara mesjetare qyteti shfaqet si Prisdriana, i përmendur më 1019 nën perandorin bizantin Bazil II. Ashtu si te Durrësi dhe Berati, çdo fuqi që kaloi ia ndryshoi emrin qytetit sipas gjuhës së vet — bizantinë, sllavë e osmanë — por asnjëra nuk e braktisi vendin. Emri ndërronte; qyteti mbetej i domosdoshëm, sepse shtrihej mbi udhën tregtare që lidhte Adriatikun me Kostandinopojën dhe fushat e Dardanisë me detin. Ky pozicion e bëri Prizrenin një nyjë ku popullsia vendëse shqiptare jetoi krah tregtarëve dhe zejtarëve të çdo brezi perandorak, pa u shkëputur kurrë nga vendi i të parëve.

Kalaja dhe qyteti i vjetër

Zemra e Prizrenit është Kalaja, kështjella që kurorëzon kodrën dhe nga e cila zbret pamja e mbarë qytetit. Poshtë saj shtrihet një nga qytetet e vjetra osmane më të ruajtura në Ballkan: rrugica të ngushta me kalldrëm, çarshia e zejtarëve, dhe në qendër Shadërvani — sheshi me krua, vendtakimi historik i qytetit. Lumi Lumbardh (i quajtur edhe Bistrica e Prizrenit) e ndan qytetin në dy brigje të lidhura nga një urë e vjetër guri osmane, mbi të cilën ka kaluar jeta e Prizrenit për shekuj. Këtu shtëpitë prej guri, çezmat, hanet dhe punishtet nuk janë ruajtur si dekor turistik, por si një organizëm i gjallë ku ende punojnë argjendarët, rrobaqepësit dhe ëmbëltarët e qytetit.

Gurët e qytetit — xhamia, hamami dhe kisha

Prizreni është një ndër qytetet e paktë ku, brenda pak qindra metrave, ngrihen pranë njëra-tjetrës xhamia osmane, kisha bizantine e kisha katolike. Mbi çarshinë sundon Xhamia e Sinan Pashës, e ngritur më 1615 nga Sofi Sinan Pasha, me mure mbi dy metra të trasha dhe një minare ndër më të lartat e qytetit — një ndër monumentet më madhështore osmane të gjithë trevës. Pak më tej gjendet kompleksi i Gazi Mehmet Pashës, xhamia dhe hamami i të cilit u ndërtuan rreth viteve 1563–1564, kur qyteti ishte kryeqendra e Sanxhakut të Prizrenit nën Perandorinë Osmane, e cila e kishte marrë qytetin më 1455. Krahas tyre ruhen kisha të hershme mesjetare dhe katedralja katolike — dëshmi se Prizreni u ngrit si qytet ku bashkësi të ndryshme fetare, të gjitha me rrënjë vendëse, jetuan pranë njëra-tjetrës brez pas brezi. Ky bashkëqëndrim i gurit sakral nuk ishte tolerancë e importuar; ishte mënyra e vetme e mundshme e jetesës në një qytet takimi.

1878 — qyteti ku u mendua Shqipëria

Në qershor të vitit 1878, ndërsa Kongresi i Berlinit përgatitej të ndante trojet shqiptare mes shteteve fqinje, në qytetin e vjetër të Prizrenit u mblodh një kuvend delegatësh nga të katër vilajetet — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina. Nga ky kuvend lindi Lidhja e Prizrenit, e themeluar më 10 qershor 1878 — përpjekja e parë serioze për të bashkuar shqiptarët në një trup të vetëm politik që nga epoka e Skënderbeut. Më 18 qershor, dyzet e shtatë delegatë nënshkruan aktin e njohur si Kararname, që shpallte vendosmërinë e shqiptarëve për të mbrojtur tokat e tyre nga copëtimi. Në krye të lëvizjes qëndruan burra si Abdyl Frashëri, zëri politik i Lidhjes, dhe Sulejman Vokshi, shtylla e saj ushtarake. Ajo që i dha Prizrenit vendin e tij të përhershëm në kujtesën kombëtare nuk qe vetëm dokumenti, por vetë ideja: se një popull i shpërndarë në katër vilajete e nën një perandori ishte, në thelb, një komb i vetëm — i lidhur nga gjuha, nga besa dhe nga kujtesa e përbashkët. Kjo ide, e nisur në Prizren, u bë boshti i gjithë Rilindjes; poeti e vezir Pashko Vasa do ta këndonte pak vite më vonë në vargjet "Shqiptar' me u vllaznue".

Argjendi dhe filigrani

Ndër zejet që e bënë Prizrenin të njohur përtej kufijve, asnjëra nuk e përfaqëson më mirë durimin dhe finesën e qytetit se filigrani — arti i endjes së fillit të hollë të argjendit e të arit në lule, zogj e forma të imëta. Argjendarët e Prizrenit e kanë ushtruar këtë mjeshtëri prej shekujsh, duke e trashëguar nga usta te çirak brez pas brezi. Pas Luftës së Dytë Botërore, më 1946, nisi nisma për të bashkuar mjeshtrit në një kooperativë; punishtja Filigrani nisi punën më 1 janar 1947 me tetëdhjetë e një argjendarë. Filigrani i Prizrenit nuk është thjesht zbukurim: është një kod i qytetit i ruajtur me dorë, dëshmi se një traditë mund të mbijetojë vetëm nëse kalon e paprishur nga një brez te tjetri — ashtu siç kaloi vetë ideja e Lidhjes.

Prizreni sot — qyteti i gjallë

Sipas regjistrimit të vitit 2011, komuna e Prizrenit numëronte 177.781 banorë, duke e bërë të dytën më të madhe të Kosovës, me një popullsi mbi 80 për qind shqiptare krah bashkësive boshnjake, turke e rome që i japin qytetit karakterin e tij shumëngjyrësh. Kushtetuta e Kosovës e njeh Prizrenin si kryeqytetin historik e kulturor të vendit. Çdo gusht qyteti kthehet në një skenë të hapur filmi me Dokufest-in, festivalin ndërkombëtar të filmit dokumentar e të shkurtër, të themeluar më 2002, që i ka dhënë Prizrenit një jetë të re kulturore pa e prekur shtresën e vjetër. Por afërsia me kufijtë dhe me malet e Sharrit e bëri qytetin edhe dëshmitar të vuajtjes: në fshatrat përreth, si te Korisha, gjatë luftës së viteve 1998–1999 u kryen krime kundër civilëve shqiptarë, në kohën kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës luftonte për çlirimin e vendit. Prizreni mbijetoi si qytet; kujtesën e humbjeve e mban si pjesë të historisë së tij.

Nyja që mban rrjetin

Në rrjetin shqiptar të vendeve e të ideve, Prizreni zë një vend të veçantë: nuk është thjesht një qytet i bukur me gurë të vjetër, por vendi ku ideja abstrakte e një kombi mori për herë të parë formë institucionale. Berati ruajti fjalën e shkruar dhe ikonën; Durrësi mbajti portën ndaj botës; Prizreni dha idenë politike — se shqiptarët, sado të ndarë nga perandoritë e kufijtë, ishin një. Nga verë e vitit 1878 e këtej, sa herë që shqiptarët kanë folur për bashkim, kanë folur — me vetëdije ose pa të — në gjuhën që u shpik në qytetin nën Sharr.