Naim Frashëri: poeti më i madh i Rilindjes dhe themmeluesi i letërsisë shqipe

Naim bej Frashëri (Frashër, 25 maj 1846 — Stamboll, 20 tetor 1900) ka qenë nëpunës dhe intelektual i Perandorisë Osmane, poeti më i madh i Rilindjes Kombëtare shqiptare, hartues tekstesh dhe përkthyes i parë i pjesëve të Kur'anit në gjuhën shqipe. Shkruan me një gjuhë të vetme të biritë të kombit — duke përballuar, me poezi dhe prozë, një sovranitet të humbur: ai e bën shqipen një gjuhë kombëtare letrare, "apostulli i shqiptarizmit", dhe varri i tij në Tiranë mban një bordër me fjalanjat Hybdyl vatan minel yman — "Të gjithë duhet t’i jemi mirënjohës Mëmëdheut".

Pse ka rëndësi

• Në 1880 botoi poemen e parë në shqip, Shqipëria, që theksonte një identitet kombëtar të bashkuar, përpara se fjala "shqiptar" të ishte mësuar një gjuhë të përbashkët të lexuar;
• Poezia e tij, si Bagëti e Bujqësi, kaloi pjesëzim të saj nëpër fushat e shkollave, bërë në mënyrën e parë një tekst kombëtar të nxejtë nga të gjithë shqiptarët, nga fëmija nënxënës në diplomat;
• I përkoi Kur'an-in në shqip dhe ndihmoi të sigurrojë lejimin për Mësonjëtoren e Korçës — vendin ku shqipenja filloi t’ua mësojë të vërtetë;
• Pas Çlirimit, 25 vjet më vonë, eshtrat e tij u kthyen në simbol të një kombi të ri; në 1997 një lesh i 200 lekësh ia mbajti emrin për meritat kulturore.

Kush ishte

Naim Frashëri ishte i katërti i gjashtë fëmijë i Halit bej Frashërit (1797–1859) dhe të ëmës Emine hanëm Mytevelit (1814–1861). I ati ishte pasardhës i timarlinjve me prejardhje nga Berati, të njohur më vonë si Dulellarët; i së ëmës ishte pinjoll i Iljaz bej Mirahorit, themeluesit të Korçës. Me vëllazërit Abdylan dhe Samin, bashkë me një gjëmë i shkuar në Teqën e Frashërit ku mësoi turqishten osman, arabishten dhe persishten, Naimi u rrit nënnë fqinjësi të bektashizmit.

Pas vdekjes së prindërve, me të madh vëllai Abdyli, u shpërngulën në Janinë më 1865, ku Naimi dhe Sami bashkë ia dhanë gjimnazit grek Zosimea (1869). Atje mori një kulturë të gjerë — gjuhët lindore dhe perëndimore, kontakt me iluminizmin frëng (Rousseau, Voltaire), dhe një gjëjepersisht (Saadi Shirazi, Hafez) që do ta shkruante edhe në persisht. Pasi u diplomua më 1870, qëndroi tetë muaj në Stamboll; më pas u kthye në Janinë, dhe punoi si nëpunës në Berat dhe si drejtor dogane në Sarandë (1874–1877). Lëkura e tij, e shtrënguar nga reumatizmi, e detyrua një kurim gjashtë muajës në llixhat e Badenit, në Perandorinë Gjermane. Në 1882 vendosi jetën e tij përfundimisht në Stamboll, ngjyrë duke arritur deri në presidentin e Këshillit të Lartë të Arsimit dhe zëvendësministrin e Arsimit të Perandorisë Osmane.

Veprat

I influencuar nga bejtexhinjtë (Shahin, Dalip bej Frashëri), Naimi e bën poezinë një mjet të përpara për të thënë gjëra të pashkruara. Ai shkroi 22 vepra në katër gjuhë — katër në osmanishte, dy në persisht, dy në greqishte, e pesëndjedhët në shqip. Në 1881 botoi poemën greqisht Dëshira e vërtetë e shqiptarëve; në 1886 botoi në shqip Bagëti e Bujqësi, një poezi shtëpiarkore që do të bëhej letërsia e parë e shkollave shqipe. Vepra e tij epike, Istoria e Skënderbeut (1898), e nxori në dritë skënderbëzimin e kohës duke përdorur fije popullore (dragoj, hilet, kuçedrat, shtrigat, Bukura e Dheut) që ai përshndrit në këngën VII. Në 1900, javën e para pas vdekjes, botuan Qerbelajen dhe Fletoren e Bektashinjet — veprat e para të bektashizmit në gjuhën shqipe.

Në pjesën Thelb'i Kuranit, Naimi botuari edhe përkthimin e parë selektiv të Kur'anit në shqip — duke bërë gjuhën fona një gjuhë të plotë të fesët dhe kulturës. Ai përkoi edhe Iliadhën në turqisht (1886) dhe në shqip (1896), duke qenë një nga përkthimet e para të epos romaneike në gjuhën shqipe.

Në punë kombëtare

Shqip. Në 1883 nisi botimin e revistës Drita, ku shkruante me inicialet N.H.F. Në 1887, me vëllanë Samiun, mori lejimin e portës së lartë për hapjen e një shkolle private shqipe në Korçë, ku tekstet i përgatiste ai — një pjesë e pazgjidhjeve qé i dolën Mësonjëtorjës së Parë Shqipe. Ai mori pjesë në Shoqësinë e Stambollit për alfabetizimin e shqipes, në Lidhjen e Prizrenit si mbështetës i hizmeteve të Kombit, dhe i kontribuoi Rilindjes Kombëtare me një vëllin të plotë poezish nacionaliste.

Pas Çlirimit, në 2 qershor 1937 (25-vjetori i Pavarësisë), eshtrat e tij u kthyen në Tiranë; i varrosur në Teqën Bektashiane të Tiranës, në krah të vllait Abdyl Frashërit. Mbi varrin e tij, një mermer i zezë mban fjalanjat: «Hybdyl vatan minel yman» — Të gjithë duhet t’i jemi mirënjohës Mëmëdheut.

Burimet

• Naim Frashëri — Wikipedia (sq), artikulli i cili përbën burimin e faktit për këtë ekspim.
• Fletë e burimeve — Wikipedia lidh rreth 30 burime akademike për jetën dhe veprën e tij.