Kararnameja

Më 18 qershor 1878, tetë ditë pasi ishin mbledhur në një xhami të Prizrenit, dyzet e shtatë përfaqësues nënshkruan një dokument në osmanisht me titullin Kararname — «libri i vendimeve». Nuk ishte një kushtetutë, as një shpallje pavarësie; ishte një akt mbrojtjeje, i shkruar në të vetmen gjuhë politike që perandoria lejonte. Por pikërisht aty qëndron rëndësia e tij: Kararnameja është akti i parë i shkruar me të cilin rrjeti shqiptar u bë fakt mbi letër — shtatëmbëdhjetë krahina që firmosnin së bashku, përpara se atyre t'u lejohej ta quanin veten komb.

Çfarë ishte

Kararnameja ishte ligji themelues i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, miratuar më 18 qershor 1878 — tetë ditë pas mbledhjes së parë të Lidhjes (10 qershor) dhe ndërsa Kongresi i Berlinit ende po rivizatonte Ballkanin. Teksti, i hartuar në osmanisht, kishte gjashtëmbëdhjetë nene dhe u nënshkrua nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë — me firmat e Iljaz Pashës së Dibrës dhe Abdullah Pashës së Drinit në krye — që përfaqësonin krahinat e Prizrenit, Gjakovës, Pejës, Gucisë, Novi Pazarit, Senicës, Plevës, Mitrovicës, Vushtrrisë, Prishtinës, Gjilanit, Shkupit, Tetovës, Kërçovës, Gostivarit dhe Dibrës së Poshtme e të Epërme, me delegatë edhe nga Bosnja. Vilajeti i Shkodrës nuk dërgoi përfaqësues. Origjinali osman humbi; tekstin e njohim përmes kopjeve e historiografisë.

Gjuha që lejohej

Duhet thënë qartë, sepse mitizimi këtu nuk ndihmon: Kararnameja nuk ishte një manifest kombëtar. Në nenet e saj nuk kërkohej autonomi, as shkolla shqipe, as njohja e gjuhës, as bashkimi i trojeve në një vilajet të vetëm. Përkundrazi, ajo shpallte se popujt e «Shqipërisë veriore e jugore dhe të Bosnjës» ishin gati të mbronin «integritetin territorial» të Perandorisë Osmane «me çdo mjet të mundshëm» nga forcat e Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë. Organizimi i hershëm madje u quajt «Komiteti i Myslimanëve të Vërtetë». Studiuesi Stavro Skendi e përshkruan dokumentin si një qëndrim minimalist, të kornizuar brenda një medie islamo-osmane, pa aspirata kombëtare të deklaruara.

Kjo nuk është dobësi që duhet fshehur — është çelësi për ta kuptuar. Në vitin 1878, të organizoheshe si shqiptar ishte e palejueshme; të organizoheshe si nënshtetas besnik mysliman që mbron tokën e Sulltanit ishte e ligjshme. Rrjeti foli në idiomën e vetme që i jepej, sepse e vetja ende nuk ishte e thashme.

Çfarë mbante vërtet

Nën mbulesën e besnikërisë osmane, Kararnameja bëri diçka që teksti i saj nuk e thoshte me zë: ajo vizatoi, për herë të parë me firmë kolektive, hapësirën që do të bëhej kërkesa kombëtare. Shtatëmbëdhjetë krahina nga Plava te Dibra te Gjilani pranuan një autoritet të përbashkët, një arkë të përbashkët dhe një vendim të përbashkët mbrojtjeje. Pavarësisht se fjalët flisnin për Stambollin, vepra ishte vetëqeverisje: një trup shqiptar që merrte në dorë fatin e tokës së vet, sepse Berlini sapo kishte treguar se askush tjetër nuk do ta mbronte. Mbrojtja e Plavës e Gusisë dhe e Ulqinit, që pasoi, qe prova se kjo firmë kishte peshë reale.

Fara që u rrit: nga mbrojtja te programi

Brenda muajsh, rrjeti filloi të fliste më hapur. Rryma kombëtariste brenda Lidhjes — e udhëhequr nga Abdyl Frashëri dhe e ushqyer nga mendja e Sami Frashërit, Pashko Vasës e Jani Vretos — e shtyu programin përtej mbrojtjes së thjeshtë drejt kërkesës për një vilajet të vetëm shqiptar me autonomi, shkollë e administratë në gjuhën amtare. Ky program autonomist u kristalizua më vonë, sidomos në vitin 1880; nuk ishte në Kararnamenë e qershorit. Por pa aktin e parë — pa provën se shtatëmbëdhjetë krahina mund të firmosnin së bashku — programi i dytë nuk do të kishte ku të mbështetej. Mbrojtja e hapi derën që kombi ta kalonte.

Pse ka rëndësi

Kararnameja është nyja ku credo-ja jonë gjen formën e vet më të hershme dokumentare. Këtu rrjeti shqiptar kalon nga gjendje gjuhe, besë e traditë gojore në një akt të shkruar, me firma, datë e krahina. Se foli në idiomën osmano-islame nuk e zvogëlon — e shpjegon: një rrjet që organizohet përpara se t'i lejohet të deklarohet, do të flasë gjithmonë në gjuhën që i jepet, derisa të fitojë të drejtën e gjuhës së vet. Tre dekada e gjysmë më vonë, e njëjta hapësirë që Kararnameja e mbrojti me fjalët e Sulltanit do të shpallej shtet me fjalët e veta, nga Ismail Qemali në Vlorë. Vija nis këtu — jo si viktimë pa zë, por si rrjet që mësoi të shkruajë para se t'i jepej e drejta të nënshkruajë.