Jeronim De Rada

Në vitin 1836, kur Shqipëria ende s'ekzistonte si shtet dhe Rilindja s'kishte nisur në mënyrë të organizuar, një djalë njëzet e dy vjeçar botoi në Napoli një libër poezish në një gjuhë që zyrtarisht nuk njihej nga asnjë shtet. Ai djalë ishte Jeronim (Girolamo) De Rada (1814–1903), një prift i ri i ritit bizantin nga malet arbëreshe të Kalabrisë; ai libër — Këngët e Milosaos — mban aktin e lindjes së letërsisë moderne shqipe. Ajo nuk lindi në Korçë as në Shkodër, por në diasporë: te një popull që e kishte humbur tokën pesëqind vjet më parë dhe e mbante atdheun gjallë vetëm në gjuhë. De Rada është prova më e pastër e tezës së këtij muzeu — se kombi shqiptar ishte një rrjet i lidhur nga gjuha dhe besa shumë përpara se të ishte shtet.

Libri që lindi një letërsi

Në Napoli, në vitin 1836, një djalë që kishte braktisur studimet e drejtësisë për shkak të kolerës botoi një libër të vogël në një gjuhë që, zyrtarisht, nuk ekzistonte në asnjë shtet. Libri quhej Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari. Gjuha ishte arbërisht — një variant i shqipes së Jugut, i ruajtur nga pesëqind vjet ngulim në Italinë e Jugut. Autori ishte Jeronim De Rada. Shqipëria ende s'ekzistonte si shtet; as Rilindja s'kishte nisur në mënyrë të organizuar. Por letërsia moderne shqipe kishte sapo lindur, dhe kishte lindur në vendin më pak të pritur: në male të Kalabrisë.

Canti di Milosao (1836), e njohur në shqip si Këngët e Milosaos, është një poemë e gjatë romantike për dashurinë e Milosaos, një bir trillimor i despotit të Shkodrës në shekullin XV, i cili kthehet nga Thesaloniku dhe në burimin e fshatit takon Rinën, bijën e bariut Kollogre. Është një poemë dashurie — por është edhe më shumë se kaq. De Rada e mori lëndën nga këngët popullore të grumbulluara që në fëmijëri, e përpunoi me një metrikë të afërt me endekasillabin italian dhe ndërtoi një hero që mban një Shqipëri ideale në ndërgjegjen e tij: atdhe, gjuhë, trashëgimi, nder. Milosao kthehet në një vend që nuk ekziston më në hartë, por që ekziston tek ai. Kjo është metafora themeltare e gjithë arbëreshëve: një atdhe që mbahet gjallë në gjuhë, sepse toka tashmë është humbur.

Jeta: nga Maqia në Napoli e kthim

De Rada lindi më 29 nëntor 1814 në Macchia Albanese (Maqia, në arbërisht), një fshat arbëresh në provincën e Cosenzës, ku të parët e tij ishin strehuar pas rënies së Krujës dhe Shkodrës nën osmanët. I ati ishte prift i ritit bizantin të Kishës Katolike Italo-Shqiptare. U shkollua në Kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — zemra shpirtërore e botës arbëreshe — dhe më 1834 u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Napoli sipas dëshirës së të atit. Kolera e detyroi të largohej nga universiteti pa mbaruar; në vend të karrierës juridike, zgjodhi folklorin, letërsinë dhe agjitacionin kombëtar. Vdiq në Macchia më 28 shkurt 1903, tetëdhjetë e tetë vjeç, i varfër dhe i rrethuar nga dorëshkrime.

Vepra: nga Serafina te Skënderbeku i pafat

Më 1839 De Rada botoi Canti storici albanesi di Serafina Thopia, një poemë të dytë historike, të cilën do ta ripunonte dhe ribotonte disa herë deri më 1897. Në thelbin e saj, Serafina nuk është thjesht himn dashurie — është himn për bashkimin kombëtar, i lyer me ngjyra të shekullit XV, kur principatat shqiptare rrëzohen një pas një. Nga viti 1837 filloi edhe projektin e tij më të madh, Skënderbeku i pafat, një cikël të cilit i punoi rreth dyzet vjet, nga 1837 deri në fund të viteve 1870; botoi vetëm një pjesë të tij. Dy drama historike, I Numidi (1846) dhe Sofonisba (1892), nuk patën jetë të gjatë skenike. Mbeti poeti, jo dramaturgu. Nga proza teorike ia vlen të përmenden Principi di estetica (1861) dhe Antichità della nazione albanese ed affinità con gli Elleni e i Latini (1864) — tekste që provojnë të ngrenë një kornizë filozofike për identitetin arbëresh, duke e lidhur me botën mesdhetare të lashtë. Sot teza pellazge që ai përqafoi nuk qëndron shkencërisht, por si gjest intelektual ajo tregon se De Rada donte një Shqipëri që nuk fillonte me osmanët, por shumë më herët.

Kauza kombëtare: shtypi i parë shqip dhe kongresi i Arbëreshëve

Për De Radën poezia nuk ishte çështje estetike; ishte çështje kombi. Më 1848 themeloi L'Albanese d'Italia, që konsiderohet periodiku i parë në gjuhën shqipe kudo në botë. Më 1883, në Kosencë, nxori Fiàmuri Arbërit / La Bandiera Albanese — revistën që do të bëhej adresa kulturore e diasporës arbëreshe, e shkruar në një alfabet latin të shpikur prej tij. Organizoi kongresin e Arbëreshëve në Corigliano Calabro më 1895, i pari kongres i tillë i kësaj diaspore — një hallkë kulturore që do të kurorëzohej një brez më vonë te Kongresi i Manastirit, kur alfabeti shqip u njësua përfundimisht. Mbajti lidhje me rilindës të tjerë — Kamarda, Dara i Riu, Skiroi — dhe i shkruante me këmbëngulje inteligjencës shqiptare që po formohej në Stamboll, Bukuresht e Sofje, po ata rrethe ku vëllezërit Naim e Sami Frashëri po ndërtonin krahun lindor të së njëjtës lëvizje. Ideja e tij ishte e thjeshtë dhe e madhe: arbëreshët janë shqiptarë; shqiptarët janë një komb i vetëm; letërsia është dokumenti më i fortë i asaj njësie.

Kufijtë e figurës

Duhet të themi gjithashtu ç'nuk ishte De Rada. Nuk ishte intelektual modern në kuptimin që do të bëheshin disa rilindës më pas — nuk pati kontakt të drejtpërdrejtë me jetën politike shqiptare, nuk e foli kurrë shqipen e sotme letrare, dhe programi i tij politik, kur lexohet sot, bart njëfarë ekzaltimi romantik që më shumë se realpolitikë duket poezi e zgjatur në prozë. Arbërishtja e tij është një gjuhë e bukur që kërkon përkthyes edhe për lexuesin shqiptar të sotëm; Këngët e Milosaos botohet sot pothuaj gjithmonë me aparat filologjik, ose me version paralel në shqipen letrare. Kjo është pikërisht vlera — De Rada tregon se ç'ishte shqipja para standardizimit të vitit 1972, dhe gjallëron një variant që tani mbahet gjallë vetëm nga dhjetëra mijëra folës në Italinë jugore.

Trashëgimia: kombi që shkroi para se të kishte shtet

De Rada ishte mbi tri dekada më i vjetër se Naim Frashëri. Kjo nuk është detaj statistikor; është fakti themeltar. Letërsia moderne shqipe nisi në Kalabri, jo në Prishtinë as në Korçë. Nisi me një libër dashurie të një djali që nuk kishte parë kurrë Shqipërinë, për një princ që nuk ekzistoi kurrë. Po nga ky paradoks — një komb i imagjinuar që prodhoi letërsinë e tij para se të prodhonte shtetin — vjen diçka shumë e rëndësishme për kuptimin tonë të vetvetes: ne jemi një popull që e mbajtëm në jetë gjuhën dhe nderin para se të kishim institucione për t'i mbajtur. Kjo nuk është romantizëm. Kjo është biografia jonë — dhe është krejt rrjeti shqiptar në një njeri të vetëm: një atdhe pa hartë, i mbajtur gjallë me penë.