Vazhdo leximin
⌕ ☆

Ngjarje · Pavarësia

28 Nëntori 1912

Shpallja e Pavarësisë

Çasti kur rrjeti shqiptar u bë shtet — dhe u gjymtua po atë çast nga Fuqitë që e njohën.

Ismail Qemali flet në Vlorë, 28 nëntor 1912
Ismail Qemali flet në Vlorë, 28 nëntor 1912 — Autor i panjohur, Public domain / Wikimedia Commons

Më 28 nëntor 1912, në shtëpinë dykatëshe të Xhemil bej Vlorës, kuvendi që kishte thirrur Ismail Qemali vendosi njëzëri që Shqipëria, që atë ditë, «të bâhet në vehte, e lirë e e mosvarme», dhe në pesë e gjysmë të pasdites flamuri kuq e zi u ngrit mbi Vlorë. Ishte çasti kur rrjeti shqiptar — gjuha, besa, tradita gojore dhe kujtesa e përbashkët që kishin mbajtur bashkë një popull pa shtet për pesë shekuj — kristalizohej më në fund në një shtet. Por çasti i lindjes ishte njëkohësisht çasti i copëtimit: ndërsa delegatët votonin në jug, ushtritë serbe, malazeze e greke po hynin në tokat shqiptare nga veriu, lindja e jugu, dhe tetë muaj më vonë Konferenca e Londrës do ta njihte shtetin e ri vetëm duke ia prerë gjysmën. Shqipëria nuk lindi e tërë — lindi e gjymtuar, dhe pikërisht ata që e njohën ia vizatuan kufijtë që lanë jashtë Kosovën, Çamërinë dhe një pjesë të madhe të popullit të vet.

Përmbajtja8 pjesë
  1. Vjeshta e 1912-ës: harta që po vizatohej pa shqiptarët
  2. Rruga e Ismail Qemalit
  3. Kuvendi i Vlorës, 28 nëntor 1912
  4. Fakti dhe rrëfimi: sa delegatë, sa nënshkrime
  5. Flamuri: kodi dhe pëlhura
  6. Rrjeti që u bë shtet
  7. Lindja e gjymtuar: nga Vlora te Londra
  8. Pasojat

Pse ka rëndësi

  • Më 28 nëntor 1912 Kuvendi i Vlorës — me delegatë e përfaqësues nga Shkodra te Gjirokastra dhe nga Kosova te kolonia e Bukureshtit — shpalli njëzëri pavarësinë; më 4 dhjetor u formua Qeveria e Përkohshme, me Ismail Qemalin kryetar dhe Dom Nikollë Kaçorrin nënkryetar.
  • Ismail Qemali, në kujtimet e veta, flet për tetëdhjetë e tre delegatë, ndërsa Akti mban dyzet nënshkrime: numri i parë numëron pjesëmarrjen në ditët e kuvendit, i dyti ata që e firmosën fletën.
  • Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1912–1913) e njohu shtetin e ri, por kufijtë i vizatoi sipas interesave të Fuqive: Kosova iu la Serbisë e Malit të Zi, Çamëria Greqisë.

Vjeshta e 1912-ës: harta që po vizatohej pa shqiptarët

Në vjeshtën e vitit 1912 Perandoria Osmane po shembej në Ballkan. Atë verë, kryengritja shqiptare e udhëhequr në Kosovë nga Hasan Prishtina e kishte marrë Prishtinën me tridhjetë mijë kryengritës, kishte zbritur në Shkup dhe e kishte detyruar qeverinë osmane të pranonte katërmbëdhjetë pikat e autonomisë: zyrtarë shqiptarë, ushtarë shqiptarë që shërbejnë në Shqipëri, administratë në gjuhën shqipe. Fitorja e kryengritësve zbuloi sa e kalbur ishte perandoria nga brenda, dhe fqinjët e lexuan mesazhin. Në tetor 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike: Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia, të bashkuara në Lidhjen Ballkanike, sulmuan njëherësh, dhe brenda dy muajsh garnizonet osmane mbaheshin vetëm në Shkodër e në Janinë.

Për udhëheqësit e lëvizjes kombëtare u bë e qartë se, nëse Shqipëria mbetej provincë osmane, do të ndahej si plaçkë lufte mes fituesve. Zgjidhja e vetme ishte t'i dilte përpara copëtimit me një akt sovraniteti: shpalljen e një shteti të pavarur që Fuqitë e Mëdha do të detyroheshin ta merrnin parasysh. Vetë Hasan Prishtina do të shkruante më vonë, në kujtimet e veta, se vetëm Lufta Ballkanike bëri që lavdia t'i takonte Vlorës e jo Kosovës, dhe që të dilte një Shqipëri e vogël e jo e madhe.

Rruga e Ismail Qemalit

Ismail Qemali, gati shtatëdhjetëvjeçar, diplomat me karrierë të gjatë në administratën osmane dhe figurë qendrore e lëvizjes kombëtare, ishte në Stamboll kur shpërtheu lufta. Vezir i madh Kamil Pasha i ofroi një portofol ministror; ai e refuzoi. Në Bukuresht, ku jetonte një koloni e madhe shqiptare, pesëmbëdhjetë bashkatdhetarë vendosën të ktheheshin me të, dhe prej saj do të vinin në kuvend katër delegatë që mbanin të katër emrin Dhimitër: Zografi, Mborja, Berati dhe Ilo. Që andej ai u telegrafoi të gjitha anëve të Shqipërisë që të dërgonin delegatë në Vlorë.

Në Budapest takoi kontin Berchtold, që ia miratoi pikëpamjet dhe i plotësoi kërkesën e vetme që i bëri: një anije që ta çonte në bregun shqiptar para se të mbërrinte ushtria serbe. Vjena kishte arsyet e veta — nuk e donte Serbinë në Adriatik — dhe pikërisht ajo përputhje interesash, jo dashamirësia, e mbajti derën hapur. Më 19 nëntor Qemali u nis me një anije luftarake austro-hungareze. Meqë flota greke e kishte bllokuar Vlorën, zbarkoi në Durrës. Prej andej, bashkë me delegatët e Durrësit dhe grupin e Bukureshtit, vazhdoi me kuaj drejt jugut; rrugës mësoi se komandanti osman i Janinës kishte urdhëruar arrestimin e tij, dhe ndërroi udhë. Arriti në Vlorë në mbrëmjen e 27 nëntorit.

Kuvendi i Vlorës, 28 nëntor 1912

Kuvendi u hap të nesërmen, në orën katër pasdite. Raporti i botuar te Përlindja e Shqipniës, gazeta e Vlorës, e tregon punën hap pas hapi. Së pari u verifikuan letrat e delegatëve, krahinë pas krahine, nga Dibra te Gjirokastra — që dërgoi të vetët me telegram — e nga Peja, Gjakova, Plava e Gucia te kolonia e Bukureshtit. Korça, e rrethuar nga ushtria, nuk kishte mundur të dërgonte njeri; kuvendi njohu si përfaqësues të saj tre korçarë që ndodheshin në sallë — Pandeli Calen, Thanas Floqin dhe Spiro Ilon. Shkodrën, në gjendje edhe më të rëndë, e përfaqësoi Luigj Gurakuqi. Gurakuqi u zgjodh sekretar i parë i kuvendit, Shefqet Dajiu sekretar i dytë, dhe u vendos që çdo kaza të kishte një votë të vetme, sado delegatë të kishte.

Pastaj foli Ismail Qemali. Shqiptarët, tha ai sipas raportit, i kishin qëndruar besnikë perandorisë, por nuk e kishin harruar kurrë gjuhën dhe kombësinë e vet; tani që fqinjët kishin vendosur ta ndanin perandorinë mes tyre, bashkë me Shqipërinë, shpëtimi i vetëm ishte shkëputja. Ai kërkoi tri gjëra: pavarësi nën një qeveri të përkohshme, një këshill pleqsh që ta ndihmonte e ta mbikëqyrte qeverinë, dhe një komision që të mbronte çështjen shqiptare në Evropë. Delegatët e miratuan njëzëri. Seanca u pezullua, delegatët dolën dhe, në pesë e gjysmë të pasdites, përshëndetën flamurin që u ngrit mbi shtëpi. Qemali shkruan në kujtimet e veta se, kur e mbërtheu flamurin në ballkon, i dridheshin duart.

Në sallë, sipas Qemalit, ishin myslimanë e të krishterë: myftiu i Dibrës, Vehbi Efendiu, ishte në të njëjtin kuvend me Dom Nikollë Kaçorrin, të dërguarin e Kryepeshkopit katolik të Durrësit. Ky ishte vetë argumenti i kuvendit: kombi ishte gjuhë dhe tokë, jo besim. Në telegramin me të cilin ua njoftoi Fuqive lindjen e shtetit, Ismail Qemali e theksoi pikërisht këtë — kuvendi përbëhej nga delegatë të të gjitha anëve të Shqipërisë, pa dallim feje.

Gjashtë ditë më vonë, më 4 dhjetor, u formua qeveria: Ismail Qemali kryetar, Dom Nikollë Kaçorri nënkryetar. Kuvendi zgjodhi edhe një Pleqësi me tetëmbëdhjetë anëtarë dhe, sipas Ekrem bej Vlorës, u shpërnda më 7 dhjetor, duke ia lënë asaj vendin. Qeveria e Përkohshme e Vlorës mblidhej në shtëpinë e Ismail beut; ministri më me fat, shkruan Ekrem beu me ironi, ishte ai i Postave e Telegrafëve, sepse kishte një ministri të tërë për vete — zyrën e postës së Vlorës.

Fakti dhe rrëfimi: sa delegatë, sa nënshkrime

Numri i delegatëve ndryshon sipas burimit, dhe secili numër mat diçka tjetër. Ismail Qemali, në kujtimet e veta, shkruan se u gjend i rrethuar nga tetëdhjetë e tre delegatë. Ekrem bej Vlora, që atë ditë ndodhej në Kuç dhe u kthye pak më vonë, shkruan se në seancën e parë u thirrën në minutën e fundit rreth dyzet burra nga krahinat e ndryshme dhe se të tjerët mbërritën në ditët që pasuan; edhe raporti i Përlindjes shënon disa delegatë si ende të pritur. Lufta i kishte mbyllur rrugët. Isa Boletini me luftëtarët e tij kosovarë, që në Vlorë thuhej se po vinin, nuk ishte as në kuvend, as mes nënshkruesve; ai do të luftonte më pas në mbrojtje të qeverisë së përkohshme dhe në mars 1913 do ta shoqëronte Ismail Qemalin në Londër.

Fleta e Aktit mban dyzet nënshkrime, shumica në faqen e parë dhe pjesa tjetër në anën e pasme; ndarja numërohet ndryshe — 34 e 6 sipas studiuesit Necip Alpan, 36 e 4 sipas Kristo Frashërit. Pra tetëdhjetë e tre delegatë dhe dyzet nënshkrues nuk janë në kundërshtim: i pari numëron pjesëmarrjen në ditët e kuvendit, i dyti ata që e firmosën fletën. Çdo numër i vetëm duhet lexuar me këtë dallim, sepse burimet e ndryshme zgjedhin njërin ose tjetrin.

Teksti është i shkurtër. Fleta është datuar në Vlonë, më 15/28 të Vjeshtës së tretë, 1328/1912 — data sipas dy kalendarëve dhe viti osman krahas atij të krishterë. Pastaj vjen vendimi: pas fjalëve të kryetarit Ismail Kemal Beu mbi rrezikun ku ndodhej Shqipëria, delegatët «me një zâ venduan» që ajo, që atë ditë, «të bâhet në vehte, e lirë e e mosvarme». Poshtë tekstit shqip, në të njëjtën fletë, vendimi është shkruar edhe osmanisht, në gjuhën zyrtare të perandorisë nga e cila po shkëputej vendi.

Edhe vetë fleta ka historinë e saj. Origjinali mbeti në duart e Lef Nosit, njërit prej nënshkruesve, dhe faksimileja që njohim sot vjen nga fotografia e 28 nëntorit 1937, kur Nosi e nxori në 25-vjetorin e pavarësisë; ku ndodhet sot origjinali nuk dihet. Diktatura e cungoi më pas edhe këtë dokument. Në albumin Rilindja Kombëtare, botuar në Tiranë më 1962, dy fotografi të vendosura sipër fletës mbulonin nëntë nënshkrues, mes tyre Mid'hat Frashërin dhe vetë Lef Nosin. Sipas Necip Alpanit, ky version i cunguar qarkulloi në tekstet e historisë në Shqipëri dhe në ribotimet e tyre në Kosovë nga viti 1962 deri më 1996. Akti që shpalli lirinë e shqiptarëve u censurua nga shteti i tyre.

Flamuri: kodi dhe pëlhura

Simbolika e flamurit të Skënderbeut — pohimi se flamuri i ngritur më 28 nëntor ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i flamurit të shekullit XV — është e vërtetë si vazhdimësi simbolike e ndërgjegjshme. Vetë Ismail Qemali, në kujtimet e veta, e quan flamurin e Skënderbeut, flamurin e sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. Udhëheqësit e Rilindjes e zgjodhën shqiponjën dykrenare pikërisht për ta lidhur shtetin e ri me kujtesën mesjetare të qëndresës. Nuk është i njëjti flamur fizik; është i njëjti kod, i marrë qëllimisht përsipër.

Pëlhura ka historinë e vet, më pak heroike dhe më njerëzore. Sipas baroneshës bavareze Marie Amelie von Godin, që ishte në Vlorë, dhe sipas Ekrem bej Vlorës, që e mori vesh pas kthimit, në mëngjesin e 28 nëntorit u kuptua se askush në qytet nuk kishte një flamur kombëtar. Hydai Efendiu kujtoi se Ekrem beu mbante një flamur shqiptar në kornizë në dhomën e vet, dhe Godin shkoi e ua solli. Ishte flamuri që Ekrem beu e kishte marrë me vete tetë vjet në udhëtimet nëpër Shqipëri dhe që, sipas tij, ia kishte dhuruar në Paris Don Aladro Kastrioti. Pikërisht ai u ngrit atë pasdite. Flamujt e rinj të shtetit do t'i qepte e qëndiste më pas korçarja Marigo Posio. Ekrem beu e tregon episodin si qortim ndaj pakujdesisë së bashkatdhetarëve të vet — një kujtim që nuk e zbeh ditën, por e kthen në tokë.

Rrjeti që u bë shtet

Pavarësia e 1912-ës nuk ra nga qielli. Ajo ishte kulmi i një rrjeti që kishte punuar për dekada pa pasur kurrë një shtet ku të mbështetej. Lidhja e Prizrenit (1878) kishte provuar të mbronte tokat shqiptare si njësi politike; Kongresi i Manastirit (1908) kishte vendosur për alfabetin e shqipes dhe i kishte dhënë gjuhës një kod të shkruar; Sami Frashëri, në manifestin e vitit 1899 Shqipëria – Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet?, kishte skicuar shtetin shqiptar — si autonomi të plotë brenda perandorisë në afat të afërt, me pavarësinë si ideal përtej saj. Kryengritja e 1912-ës i kishte dhënë lëvizjes pushkën dhe provën se perandoria mund të përkulej. Kur erdhi çasti, lëvizja kishte tashmë gjuhën, idenë, simbolet dhe njerëzit. Rrjeti shqiptar — ai sistem lidhjesh kulturore që e kishte mbajtur popullin të tërë edhe pa shtet — më në fund gjeti formën e vet shtetërore. Vlora ishte momenti kur kodi u bë institucion.

Lindja e gjymtuar: nga Vlora te Londra

Por po ai akt që krijoi shtetin e ekspozoi atë para Fuqive të Mëdha — dhe ato vendosën të mos e linin të tërë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër, që i nisi punimet më 17 dhjetor 1912 nën drejtimin e ministrit britanik të Jashtëm, Edward Grey, vendosi fillimisht që Shqipëria të ishte shtet autonom nën sovranitetin e Sulltanit. Vendimi përfundimtar erdhi më 29 korrik 1913, në mbledhjen e pesëdhjetë e katërt të konferencës: Shqipëria do të ishte principatë autonome, sovrane dhe e trashëgueshme, neutrale, nën garancinë e Gjashtë Fuqive, me një Komision Ndërkombëtar Kontrolli që do të mbikëqyrte administratën civile dhe financat për dhjetë vjet.

Kufijtë i vizatuan sipas interesave të tyre dhe presionit serb e grek, jo sipas shtrirjes së popullit shqiptar. Rezultati: Kosova iu dha Serbisë dhe Malit të Zi; Çamëria i mbeti Greqisë; krahina të tëra në veri e lindje mbetën jashtë. Protokolli i Firencës, në fund të vitit 1913, e fiksoi kufirin jugor. Robert Elsie e përmbledh pa zbukurime: shteti i ri mbeti pa gati gjysmën e territorit të vet etnik, sidomos pa Kosovën.

Ky është modeli që përsëritet në historinë shqiptare: fuqitë e mëdha e njohën rrjetin shqiptar vetëm në momentin kur mund ta copëtonin. Ashtu si Lidhja e Prizrenit ishte shtypur tri dekada më parë sepse kërcënonte të bashkonte, ashtu edhe shteti i 1912-ës u pranua vetëm i ndarë — mjaft i madh sa të ekzistonte, shumë i vogël sa të përmblidhte gjithë popullin që e kishte shpallur. Dhe për ta plotësuar gjymtimin, Fuqitë vunë në krye jo Ismail Qemalin që e kishte ngritur shtetin, por një princ gjerman, Vilhelmin e Vidit, që mbërriti në mars 1914 dhe iku pas gjashtë muajsh — principata e shkurtër e 1914-ës.

Pasojat

Qeveria e Vlorës qeverisi në kushte gati të pamundura. Robert Elsie vëren se shpallja ishte më shumë teorike se praktike — Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve — e megjithatë funksionoi në boshllëkun e pushtetit. Ekrem bej Vlora llogarit se territori nën autoritetin e qeverisë mezi kalonte 4.000 kilometra katrorë, me ndoshta 250.000 banorë bashkë me refugjatët. Flota greke e bllokoi Vlorën dhe e bombardoi bregdetin, të ardhurat e doganës ranë në zero, dhe më pas grekët e prenë kabllon që ishte e vetmja lidhje e qytetit me botën. Sipas Ekrem beut, qeveria kishte në dispozicion 6.000 deri 7.000 napoleona, 120.000 deri 140.000 franga ari, dhe asnjë nga bejlerët e saj, pa përjashtim, nuk mori pagë.

Ekrem beu, vetë senator i asaj kohe, nuk kursen askënd. Dobësia e përjetshme e shqiptarëve, shkruan, ishte organizimi, dhe për dështimin e qeverisë së përkohshme nuk fajësonte dikë të veçantë, por të gjithë ata që morën përgjegjësi — përveç popullit të thjeshtë, që i pagoi taksat deri në qindarkën e fundit dhe ruajti rendin. Më 22 janar 1914 Ismail Qemali u detyrua të jepte dorëheqjen dhe ia dorëzoi pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit.

Megjithatë, akti i 28 nëntorit mbeti i pakthyeshëm: Shqipëria kishte hyrë në hartën politike si shtet, dhe asnjë copëtim i mëvonshëm nuk e fshiu më atë fakt themelor. Data u bë festa kombëtare e të gjithë shqiptarëve — brenda e jashtë kufijve — pikërisht sepse shpalli një tërësi që harta nuk e njohu kurrë plotësisht. Kjo është arsyeja pse 28 Nëntori kremtohet njëlloj në Tiranë e në Prishtinë, në Shkup e në diasporë: ai nuk ishte vetëm lindja e një shteti, por pohimi i një kombi më të madh se kufijtë që iu caktuan.

Lidhjet

29

Personat

Ngjarjet

Vendet

  • Kosova — lënë jashtë kufirit në Londër
  • Çamëria — lënë jashtë kufirit më 1913
  • Sazani — ishulli në grykë të gjirit të Vlorës
  • Struga — delegatët e Ohrit e të Strugës në Vlorë
  • Kavaja — Kavaja ngriti flamurin më 27 nëntor

Organizatat

Tema

Lajmi i fundit

Ngjarjet →

Koleksione · të dhëna të verifikuara

Nga lajmet më të lexuara sot

Përditësuar

Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 15 min lexim

Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme