28 Nëntori 1912 — Shpallja e Pavarësisë

Më 28 nëntor 1912, në një shtëpi dykatëshe në Vlorë, Ismail Qemali ngriti flamurin kuq e zi dhe shpalli se Shqipëria "sot të jetë më vete, e lirë e e pavarur". Ishte çasti kur rrjeti shqiptar — gjuha, besa, tradita gojore dhe kujtesa e përbashkët që kishin mbajtur bashkë një popull pa shtet për pesë shekuj — më në fund kristalizohej në një shtet. Por çasti i lindjes ishte njëkohësisht çasti i copëtimit: ndërsa delegatët votonin pavarësinë në jug, ushtritë serbe, malazeze e greke po hynin nga veriu, lindja e jugu në tokat shqiptare; dhe brenda gjashtë muajve, Konferenca e Londrës do ta njihte shtetin e ri vetëm duke ia prerë gjysmën. Shqipëria nuk lindi e tërë — lindi e gjymtuar, dhe pikërisht ata që e njohën, ia vizatuan kufijtë që lanë jashtë Kosovën, Çamërinë dhe një pjesë të madhe të popullit të vet.

Çfarë ndodhi

Në vjeshtën e vitit 1912, Perandoria Osmane po shembej në Ballkan. Lufta e Parë Ballkanike (nisur më 8 tetor 1912) e kishte përballur Stambollin me Lidhjen Ballkanike — Serbinë, Malin e Zi, Bullgarinë dhe Greqinë — dhe brenda javësh ushtritë e tyre po pushtonin vilajetet shqiptare. Për udhëheqësit e lëvizjes kombëtare shqiptare u bë e qartë se nëse Shqipëria mbetej provincë osmane, do të ndahej si plaçkë lufte mes fituesve. Zgjidhja e vetme ishte t'i dilte përpara copëtimit me një akt sovraniteti: shpalljen e një shteti të pavarur që fuqitë e mëdha do të detyroheshin ta merrnin parasysh.

Ismail Qemali, diplomat me përvojë të gjatë në administratën osmane dhe figurë qendrore e Rilindjes, u nis nga Stambolli, kaloi në Bukuresht e Vjenë për të siguruar mbështetje, dhe zbarkoi në Durrës e pastaj në Vlorë. Më 28 nëntor 1912, Kuvendi i Vlorës mblodhi delegatë nga të katër anët e tokave shqiptare — nga Shkodra te Janina, nga Kosova te bregu jonian. Pas fjalimit të Ismail Qemalit, kuvendi vendosi njëzëri pavarësinë, dhe flamuri me shqiponjën dykrenare u ngrit mbi ballkonin e shtëpisë. Gjashtë ditë më vonë, më 4 dhjetor, kuvendi formoi Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, me Ismail Qemalin kryeministër dhe një Pleqësi (Këshill Pleqsh) si organ këshillimor.

Fakti dhe rrëfimi: sa delegatë, sa nënshkrime

(Vërejtje kritike — FAKT vs. RRËFIM.) Numri i delegatëve që morën pjesë në Kuvendin e Vlorës citohet zakonisht rreth 83 nga të gjitha krahinat shqiptare, por jo të gjithë arritën në kohë për shkak të luftës që kishte mbyllur rrugët. Dokumenti origjinal i Aktit të Pavarësisë — i shkruar në një fletë të vetme — mban 40 nënshkrime (34 të dallueshme në faqen e parë, 6 në të prapme), listë e botuar nga gazeta Përlindja e Shqipënisë. Pra "83 delegatë" dhe "40 nënshkrues" nuk janë në kundërshtim: i pari numëron pjesëmarrjen, i dyti nënshkrimin e aktit. Çdo numër i prerë i vetëm duhet lexuar me këtë dallim — burimet e ndryshme zgjedhin njërin ose tjetrin.

Po ashtu, simbolika e "flamurit të Skënderbeut" — pohimi se flamuri i ngritur më 28 nëntor ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i flamurit të Skënderbeut të shekullit XV — është e vërtetë si vazhdimësi simbolike e ndërgjegjshme: udhëheqësit e Rilindjes e zgjodhën shqiponjën dykrenare pikërisht për ta lidhur shtetin e ri me kujtesën mesjetare të rezistencës. Nuk është "i njëjti flamur" fizik; është i njëjti kod i marrë qëllimisht përsipër.

Rrjeti që u bë shtet

Pavarësia e 1912-ës nuk ra nga qielli. Ajo ishte kulmi i një rrjeti që kishte punuar për dekada pa pasur kurrë një shtet ku të mbështetej. Lidhja e Prizrenit (1878) kishte provuar të mbronte tokat shqiptare si njësi politike; Kongresi i Manastirit (1908) kishte unifikuar alfabetin dhe kishte bërë gjuhën një kod të vetëm të shkruar; ideologët si Sami Frashëri kishin shkruar vizionin e një Shqipërie të pavarur dekada para se ai të bëhej i mundur. Kur erdhi çasti, lëvizja kishte tashmë gjuhën, idenë, simbolet dhe njerëzit. Rrjeti shqiptar — ai sistem lidhjesh kulturore që e kishte mbajtur popullin të tërë edhe pa shtet — më në fund gjeti formën e vet shtetërore. Vlora ishte momenti kur kodi u bë institucion.

Lindja e gjymtuar: nga Vlora te Londra

Por po ai akt që krijoi shtetin, e ekspozoi atë para fuqive të mëdha — dhe ato vendosën të mos e linin të tërë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër (dhjetor 1912 – 1913) e njohu Shqipërinë si shtet autonom, pastaj të pavarur, nën garancinë e Gjashtë Fuqive; por kufijtë i vizatoi sipas interesave të tyre dhe presionit serb e grek, jo sipas shtrirjes së popullit shqiptar. Rezultati: Kosova iu dha Serbisë dhe Malit të Zi; Çamëria i mbeti Greqisë; krahina të tëra në veri e lindje mbetën jashtë. Protokolli i Firencës (dhjetor 1913) e fiksoi kufirin jugor. Vlerësohet gjerësisht në historiografi se afërsisht gjysma e popullsisë shqiptare mbeti jashtë shtetit të ri.

Ky është modeli që muzeu e ndjek nëpër shekuj: fuqitë e mëdha e njohën rrjetin shqiptar vetëm në momentin kur mund ta copëtonin. Ashtu si Lidhja e Prizrenit ishte shtypur tridhjetë vjet më parë sepse kërcënonte të bashkonte, ashtu edhe shteti i 1912-ës u pranua vetëm i ndarë — mjaft i madh sa të ekzistonte, shumë i vogël sa të përmblidhte gjithë popullin që e kishte shpallur. Dhe për ta plotësuar gjymtimin, Fuqitë vunë në krye jo Ismail Qemalin që e kishte ngritur shtetin, por një princ gjerman të huaj, Vilhelmin e Vidit, që mbërriti në mars 1914 dhe iku brenda gjashtë muajsh.

Pasojat

Qeveria e Vlorës qeverisi në kushte gati të pamundura: pa thesar, pa ushtri, me tokën të pushtuar nga tri ushtri fqinje dhe me Fuqitë që vendosnin fatin e saj në Londër. Megjithatë, akti i 28 nëntorit mbeti i pakthyeshëm: Shqipëria kishte hyrë në hartën politike si shtet, dhe asnjë copëtim i mëvonshëm nuk e fshiu më atë fakt themelor. Data u bë festa kombëtare e të gjithë shqiptarëve — brenda e jashtë kufijve — pikërisht sepse shpalli një tërësi që harta nuk e njohu kurrë plotësisht. Kjo është arsyeja pse 28 Nëntori kremtohet njëlloj në Tiranë e në Prishtinë: ai nuk ishte vetëm lindja e një shteti, por pohimi i një kombi më të madh se kufijtë që iu caktuan.