Pashko Vasa: veziri osman që shkroi 'O moj Shqypni'

Pak biografi e mbajnë të gjithë shekullin e nëntëmbëdhjetë shqiptar brenda një jete të vetme. Pashko Vasa — Vaso pashë Shkodrani — nisi si nëpunës i një konsullate britanike në Shkodrën osmane, u bë oficer i Risorgimento-s italiane në llogoret e Venedikut, u ngjit deri në gradën e vezirit dhe qeverisi Malin e Libanit në emër të Sulltanit, dhe megjithatë e mbylli emrin te një varg i vetëm shqip që u bë kushtrim kombëtar. Katolik nga një derë mirditore, veziri osman, poeti i "O moj Shqypni" — ai është dëshmia më e plotë se sa larg shkonte një jetë shqiptare në atë shekull, dhe sa e gjerë ishte rrjeti që kombi po ndërtonte pa pasur ende një shtet ku të mbështetej.

Pse ka rëndësi

• Pashko Vasa (Shkodër, 17 shtator 1825 – Bejrut, 29 qershor 1892) mbajti brenda një jete të vetme gjithë shekullin XIX shqiptar: sekretar i konsullatës britanike në Shkodër, oficer kryengritës në Italinë e 1848-s, dhe më 10 korrik 1883 vezir e mytesarrif i Malit të Libanit.
• Më 1880 botoi vjershën «O moj Shqypni, e mjera Shqypni» — shtatëdhjetë e dy vargje në dialektin e Shkodrës, ku vendosi refrenin që i kaloi mbi kokë kishës e xhamisë: «Feja e shqyptarit asht shqyptaria.»
• Në Stamboll punoi me Hasan Tahsinin, Jani Vreton e Sami Frashërin për alfabetin e shqipes dhe botoi broshurën «L’alphabet latin appliqué à la langue albanaise» (1878); firma e tij ishte e para në memorandumin e 20 qershorit 1878 drejtuar kontit Andrássy.
• Shkroi në disa gjuhë sepse jetoi në disa botë — «La vérité sur l’Albanie et les Albanais» (1879), një gramatikë të shqipes për të huajt (1887) dhe romanin frëngjisht «Bardha de Témal» (1890). Eshtrat iu atdhesuan në Shkodër më 1978.

Kush ishte

Vasa lindi më 17 shtator 1825 në Shkodër, bir i Hilë Gjokë Vasës dhe i Drande Gjergjes, në një familje katolike me prejardhje mirditore të vendosur prej kohësh në qytet — në atë shtëpi ku sot ndodhet shtëpia-muzé e Pashko Vasës. Një motër e tij do të ishte e ëma e imzot Luigj Bumçit. Pasi kreu mësimet e para në vendlindje, shërbeu nga viti 1842 deri më 1847 si sekretar i konsullatës britanike në Shkodër — një post që i dha çelësin e gjuhëve: italishten, frëngjishten, turqishten e greqishten i përsosi aty, dhe më vonë shtoi anglishten, serbishten e arabishten. Ky zotërim gjuhësh do të bëhej vetë biografia e tij.

Rebeli i Italisë

Më 1847 shkoi në Itali, pikërisht kur ziente kryengritja për liri. Në Bolonjë u caktua oficer i Rojës Qytetare dhe u fut në radhët e forcave kryengritëse, i frymëzuar nga Mazzini, Garibaldi e Gioberti; nga Bolonja i shkroi dy letra atdhetarit e dijetarit Niccolò Tommaseo në qershor e korrik 1848. Kur Daniele Manin shpalli Republikën jetëshkurtër të Venedikut, Vasa qëndroi krah kryengritësve në rrethimin austriak te Mestre. Me hyrjen e austriakëve më 28 gusht 1849 u largua drejt Ankonës, ku u kap dhe, si shtetas osman, u ekstradua në Stamboll. Nga ajo përvojë doli libri i tij i parë, La mia prigionia (1850) — burgimi im, sipas modelit të kujtimeve të famshme të Silvio Pellicos. Rebeli i dështuar i një revolucioni italian u kthye në perandori si përkthyes — dhe që andej nisi ngjitja.

Ngjitja në perandori

Më 1850 u punësua pa pagesë në Zyrën e Përkthimit të Sarajit Perandorak; brenda pak vitesh ishte nëpunës me rrogë. Inteligjenca e terxhumanit tërhoqi Ahmet Xhevdet Pashën, i cili e mori me vete si sekretar e përkthyes në luftën me Malin e Zi (1860–61) dhe në misionin në Bosnjë — përvojë që Vasa e ktheu në libër, La Bosnie et l'Herzégovine (1865). Prej andej gradat vinin njëra pas tjetrës: drejtor në Halep më 1868, anëtar i gjykatave penale e civile pranë Ministrisë së Drejtësisë, këshilltar i Vilajetit të Kosovës më 1877, e më 1879 këshilltar i Vilajetit të Edrenesë — ku shërbente edhe Ismail Qemali. Kulmi erdhi më 10 korrik 1883: me titullin vezir, u emërua mytesarrif i Malit të Libanit, me qendër në Bejrut. Atë post e mbajti nëntë vjet, derisa ndërroi jetë më 29 qershor 1892, pak para se t'i mbaronte mandati dhjetëvjeçar. U varros në kodrinën e Hazmiehut, në periferi të Bejrutit. Perandoria e kishte dekoruar me medaljet "Osmanije" e "Mexhidije" — nderime që tregojnë sa lart e çmonte, dhe sa pak e dinte se ç'shkruante ky nëpunës i saj për kombin e vet.

Nyja e Stambollit: alfabeti dhe Lidhja

Ndërsa ngjitej në hierarkinë osmane, Vasa ishte njëkohësisht një nga nyjat e rrethit shqiptar të Stambollit që po ndërtonte të ardhmen e kombit. Së bashku me Hasan Tahsinin, Jani Vreton dhe Sami Frashërin, ai punoi për krijimin e një alfabeti të shqipes dhe botoi një broshurë 16-faqéshe, L'alphabet latin appliqué à la langue albanaise (1878); ishte anëtar i Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip (1879). Kur u ngrit Lidhja e Prizrenit, firma e tij ishte e para në memorandumin që paria shqiptare e Stambollit i dërgoi më 20 qershor 1878 ministrit austro-hungarez të Jashtëm, kontit Andrássy, duke kërkuar që t'u njiheshin të drejtat kombëtare. Pas Aksionit të Gjakovës, ai i shpjegoi ambasadorit Zichy historinë e shqiptarëve dhe ia paraqiti të shkruar në frëngjisht një promemorie me titullin La vérité sur l'Albanie et les Albanais — "e vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët", një nga dëshmitë e para që kërkonte t'i shpjegonte Evropës se kush ishte ky komb.

"O moj Shqypni" — vargu që tejkaloi fenë

Më 1880 Vasa botoi vjershën që do t'ia mbante emrin gjallë kur postet e vezirit të harroheshin: O moj Shqypni, e mjera Shqypni. Vargjet — shtatëdhjetë e dy në dialektin e Shkodrës — u shtypën për herë të parë brenda studimit gjuhësor Zur albanesischen Sprachenkunde (1881) të gjuhëtarit çek Jan Urban Jarník, e prej andej u përhapën në broshura e fletushka anembanë Perandorisë Osmane. Në një kohë kur perandoritë e ndanin popullin sipas fesë, veziri katolik shkroi vargun që u bë refren i një kombi: "Feja e shqyptarit asht shqyptaria." Ishte një thirrje që i kalonte mbi kokë kishën e xhaminë dhe e vendoste kombësinë mbi ndarjen fetare — pikërisht nga një njeri që e njihte perandorinë nga brenda dhe e dinte se mbi ç'vijë ndarjeje mbahej. Ende sot ai varg lexohet, riinterpretohet e kundërshtohet — Zhurma i ka kushtuar një trajtesë mënyrës si motoja e Pashko Vasës po riinterpretohet sot.

Vepra

Vasa shkroi në disa gjuhë, sepse jetoi në disa botë. Përveç kujtimeve nga Italia e studimit mbi Bosnjën, la një përmbledhje vjershash italisht, Rose e spine (1873); një Esquisse historique sur le Monténégro (1872); traktatin La vérité sur l'Albanie et les Albanais (Paris, 1879); një gramatikë të shqipes për të huajt, Grammaire albanaise (1887); dhe Bardha de Témal (Paris, 1890), një roman frëngjisht mbi jetën shqiptare — një nga romanet e parë me temë shqiptare. Vepra e tij është vetë harta e një jete: shqip për kombin, frëngjisht për Evropën, italisht për rininë, dhe gjithnjë me shqiptarët në qendër.

Rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Jeta e Pashko Vasës është biografia e tërë rrjetit shqiptar të shekullit XIX të ngjeshur në një njeri. Ai lidhi konsullatën britanike me Risorgimenton italian, administratën perandorake osmane me qelën e Rilindjes në Stamboll, Bejrutin me Shkodrën. Ishte njëkohësisht vezir i një perandorie dhe nyjë e një lëvizjeje që kërkonte një shtet të cilin ajo perandori nuk ia jepte. Ky është kontradiksioni që Zhurma e lexon jo si tradhti e as si oportunizëm, por si dëshmi e një rrjeti të gjerë e të aftë, që kishte njerëz në çdo qendër fuqie të kohës — dhe që megjithatë u la pa shtetin ku ai rrjet të mund të mblidhej. Më 1978, me rastin e njëqindvjetorit të Lidhjes së Prizrenit, eshtrat e tij u atdhesuan në varrezat e dëshmorëve të Shkodrës — kthimi i vonuar në qytetin nga i cili kishte nisur udhën.