Pashko Vasa: veziri osman që shkroi 'O moj Shqypni'

Pak biografi e mbajnë të gjithë shekullin e nëntëmbëdhjetë shqiptar brenda një jete të vetme. Pashko Vasa — Vaso pashë Shkodrani — nisi si nëpunës i një konsullate britanike në Shkodrën osmane, u bë oficer i Risorgimento-s italiane në llogoret e Venedikut, u ngjit deri në gradën e vezirit dhe qeverisi Malin e Libanit në emër të Sulltanit, dhe megjithatë e mbylli emrin te një varg i vetëm shqip që u bë kushtrim kombëtar. Katolik nga një derë mirditore, veziri osman, poeti i "O moj Shqypni" — ai është dëshmia më e plotë se sa larg shkonte një jetë shqiptare në atë shekull, dhe sa e gjerë ishte rrjeti që kombi po ndërtonte pa pasur ende një shtet ku të mbështetej.

Kush ishte

Vasa lindi më 17 shtator 1825 në Shkodër, bir i Hilë Gjokë Vasës dhe i Drande Gjergjes, në një familje katolike me prejardhje mirditore të vendosur prej kohësh në qytet — në atë shtëpi ku sot ndodhet shtëpia-muzé e Pashko Vasës. Një motër e tij do të ishte e ëma e imzot Luigj Bumçit. Pasi kreu mësimet e para në vendlindje, shërbeu nga viti 1842 deri më 1847 si sekretar i konsullatës britanike në Shkodër — një post që i dha çelësin e gjuhëve: italishten, frëngjishten, turqishten e greqishten i përsosi aty, dhe më vonë shtoi anglishten, serbishten e arabishten. Ky zotërim gjuhësh do të bëhej vetë biografia e tij.

Rebeli i Italisë

Më 1847 shkoi në Itali, pikërisht kur ziente kryengritja për liri. Në Bolonjë u caktua oficer i Rojës Qytetare dhe u fut në radhët e forcave kryengritëse, i frymëzuar nga Mazzini, Garibaldi e Gioberti; nga Bolonja i shkroi dy letra atdhetarit e dijetarit Niccolò Tommaseo në qershor e korrik 1848. Kur Daniele Manin shpalli Republikën jetëshkurtër të Venedikut, Vasa qëndroi krah kryengritësve në rrethimin austriak te Mestre. Me hyrjen e austriakëve më 28 gusht 1849 u largua drejt Ankonës, ku u kap dhe, si shtetas osman, u ekstradua në Stamboll. Nga ajo përvojë doli libri i tij i parë, La mia prigionia (1850) — burgimi im, sipas modelit të kujtimeve të famshme të Silvio Pellicos. Rebeli i dështuar i një revolucioni italian u kthye në perandori si përkthyes — dhe që andej nisi ngjitja.

Ngjitja në perandori

Më 1850 u punësua pa pagesë në Zyrën e Përkthimit të Sarajit Perandorak; brenda pak vitesh ishte nëpunës me rrogë. Inteligjenca e terxhumanit tërhoqi Ahmet Xhevdet Pashën, i cili e mori me vete si sekretar e përkthyes në luftën me Malin e Zi (1860–61) dhe në misionin në Bosnjë — përvojë që Vasa e ktheu në libër, La Bosnie et l'Herzégovine (1865). Prej andej gradat vinin njëra pas tjetrës: drejtor në Halep më 1868, anëtar i gjykatave penale e civile pranë Ministrisë së Drejtësisë, këshilltar i Vilajetit të Kosovës më 1877, e më 1879 këshilltar i Vilajetit të Edrenesë — ku shërbente edhe Ismail Qemali. Kulmi erdhi më 10 korrik 1883: me titullin vezir, u emërua mytesarrif i Malit të Libanit, me qendër në Bejrut. Atë post e mbajti nëntë vjet, derisa ndërroi jetë më 29 qershor 1892, pak para se t'i mbaronte mandati dhjetëvjeçar. U varros në kodrinën e Hazmiehut, në periferi të Bejrutit. Perandoria e kishte dekoruar me medaljet "Osmanije" e "Mexhidije" — nderime që tregojnë sa lart e çmonte, dhe sa pak e dinte se ç'shkruante ky nëpunës i saj për kombin e vet.

Nyja e Stambollit: alfabeti dhe Lidhja

Ndërsa ngjitej në hierarkinë osmane, Vasa ishte njëkohësisht një nga nyjat e rrethit shqiptar të Stambollit që po ndërtonte të ardhmen e kombit. Së bashku me Hasan Tahsinin, Jani Vreton dhe Sami Frashërin, ai punoi për krijimin e një alfabeti të shqipes dhe botoi një broshurë 16-faqéshe, L'alphabet latin appliqué à la langue albanaise (1878); ishte anëtar i Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip (1879). Kur u ngrit Lidhja e Prizrenit, firma e tij ishte e para në memorandumin që paria shqiptare e Stambollit i dërgoi më 20 qershor 1878 ministrit austro-hungarez të Jashtëm, kontit Andrássy, duke kërkuar që t'u njiheshin të drejtat kombëtare. Pas Aksionit të Gjakovës, ai i shpjegoi ambasadorit Zichy historinë e shqiptarëve dhe ia paraqiti të shkruar në frëngjisht një promemorie me titullin La vérité sur l'Albanie et les Albanais — "e vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët", një nga dëshmitë e para që kërkonte t'i shpjegonte Evropës se kush ishte ky komb.

"O moj Shqypni" — vargu që tejkaloi fenë

Më 1880 Vasa botoi vjershën që do t'ia mbante emrin gjallë kur postet e vezirit të harroheshin: O moj Shqypni, e mjera Shqypni. Vargjet — shtatëdhjetë e dy në dialektin e Shkodrës — u shtypën për herë të parë brenda studimit gjuhësor Zur albanesischen Sprachenkunde (1881) të gjuhëtarit çek Jan Urban Jarník, e prej andej u përhapën në broshura e fletushka anembanë Perandorisë Osmane. Në një kohë kur perandoritë e ndanin popullin sipas fesë, veziri katolik shkroi vargun që u bë refren i një kombi: "Feja e shqyptarit asht shqyptaria." Ishte një thirrje që i kalonte mbi kokë kishën e xhaminë dhe e vendoste kombësinë mbi ndarjen fetare — pikërisht nga një njeri që e njihte perandorinë nga brenda dhe e dinte se mbi ç'vijë ndarjeje mbahej. Ende sot ai varg lexohet, riinterpretohet e kundërshtohet — Zhurma i ka kushtuar një trajtesë mënyrës si motoja e Pashko Vasës po riinterpretohet sot.

Vepra

Vasa shkroi në disa gjuhë, sepse jetoi në disa botë. Përveç kujtimeve nga Italia e studimit mbi Bosnjën, la një përmbledhje vjershash italisht, Rose e spine (1873); një Esquisse historique sur le Monténégro (1872); traktatin La vérité sur l'Albanie et les Albanais (Paris, 1879); një gramatikë të shqipes për të huajt, Grammaire albanaise (1887); dhe Bardha de Témal (Paris, 1890), një roman frëngjisht mbi jetën shqiptare — një nga romanet e parë me temë shqiptare. Vepra e tij është vetë harta e një jete: shqip për kombin, frëngjisht për Evropën, italisht për rininë, dhe gjithnjë me shqiptarët në qendër.

Rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Jeta e Pashko Vasës është biografia e tërë rrjetit shqiptar të shekullit XIX të ngjeshur në një njeri. Ai lidhi konsullatën britanike me Risorgimenton italian, administratën perandorake osmane me qelën e Rilindjes në Stamboll, Bejrutin me Shkodrën. Ishte njëkohësisht vezir i një perandorie dhe nyjë e një lëvizjeje që kërkonte një shtet të cilin ajo perandori nuk ia jepte. Ky është kontradiksioni që Zhurma e lexon jo si tradhti e as si oportunizëm, por si dëshmi e një rrjeti të gjerë e të aftë, që kishte njerëz në çdo qendër fuqie të kohës — dhe që megjithatë u la pa shtetin ku ai rrjet të mund të mblidhej. Më 1978, me rastin e njëqindvjetorit të Lidhjes së Prizrenit, eshtrat e tij u atdhesuan në varrezat e dëshmorëve të Shkodrës — kthimi i vonuar në qytetin nga i cili kishte nisur udhën.