Vazhdo leximin
⌕ ☆

Ngjarje · Jugosllavia

Greva e Trepçës 1989

Greva e urisë e minatorëve, 20–28 shkurt

Greva e urisë e minatorëve të Trepçës, 20–28 shkurt 1989 — çasti i ndezjes së rezistencës shqiptare të viteve '90.

Miniera e Stantërgut (Stari Trg), ku më 20 shkurt 1989 minatorët nisën grevën e urisë 800 metra nën tokë
Miniera e Stantërgut (Stari Trg), ku më 20 shkurt 1989 minatorët nisën grevën e urisë 800 metra nën tokë. Foto: KushtrimHoti7, CC BY 4.0 / Wikimedia Commons

Më 20 shkurt 1989, mbi një mijë minatorë të Trepçës — 1.200 sipas disa burimeve, rreth 1.350 sipas të tjerëve — zbritën në galeritë e minierës së Stantërgut (Stari Trg), qindra metra nën tokë, dhe nuk dolën. Greva e tyre e urisë, tetë ditë në errësirë, nuk kërkonte rroga më të mira. Kërkesa ishte tërësisht politike: të mos hiqej autonomia e Kosovës dhe të largoheshin krerët e vendosur nga Beogradi. Minatorët e kthyen vendin e punës në kështjellën e fundit të një vetëqeverisjeje që po çmontohej mbi kokat e tyre. Aty ku rrjeti shqiptar e ka mbajtur gjithmonë lidhjen si mbijetesë — besa mes njerëzve, solidariteti si kod — minatorët e Stantërgut e shndërruan atë kod në një trup të vetëm: nyja e gjallë vetëqeverisëse që refuzoi të shuhej pa zë.

Përmbajtja7 pjesë
  1. Trepça, pasuria e një krahine bujqësore
  2. Tetë ditë nën tokë
  3. Votimi nën masat e veçanta
  4. Ndëshkimi i minatorëve
  5. Nyja që refuzoi të shuhej
  6. Kufiri mes dy epokave
  7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

  • Më 20 shkurt 1989 minatorët e Trepçës — nga 1.200 deri në 1.350, sipas burimit — nisën grevë urie qindra metra nën tokë në minierën e Stantërgut (Stari Trg).
  • Kërkesa ishte politike, jo ekonomike: të mos hiqej autonomia e Kosovës dhe të largoheshin tre krerët e imponuar nga krahu i Millosheviqit — Rahman Morina, Ali Shukriu e Husamedin Azemi.
  • Greva zgjati tetë ditë dhe rreth 180 minatorë përfunduan në spital; krerët dhanë dorëheqjen më 27 shkurt, por po atë natë Presidenca e Jugosllavisë vendosi masa të veçanta për Kosovën, dhe më 23 mars 1989 Kuvendi i Kosovës, nën presionin e Beogradit, i pranoi amendamentet që e zhbënë autonominë.

Trepça, pasuria e një krahine bujqësore

Trepça nuk ishte vetëm minierë. Në një krahinë që jetonte kryesisht nga bujqësia, kompleksi i plumbit dhe zinkut pranë Mitrovicës ishte pasuria e madhe industriale: rreth 23.000 të punësuar, tre të katërtat e tyre shqiptarë. Minatorët dhe kultura e tyre e punës zinin vendin qendror në ideologjinë e socializmit jugosllav, të një shteti që e quante veten shtet të punëtorëve. Kur ata ndalën punën dhe zbritën poshtë, sistemi u gjend përballë pikërisht klasës në emër të së cilës pretendonte se qeveriste.

Greva e shkurtit nuk ishte e para. Më 17 nëntor 1988 udhëheqja shqiptare e Lidhjes së Komunistëve të Kosovës u shkarkua dhe u zëvendësua me njerëz besnikë të Millosheviqit; pak ditë më vonë minatorët e Trepçës dolën në grevë. Në shkurt ata u kthyen — këtë herë nën tokë, dhe me urinë si armë të vetme.

Tetë ditë nën tokë

Më 20 shkurt 1989 minatorët hynë në galeritë e Stantërgut dhe shpallën grevë urie: nuk do të dilnin derisa kërkesat të plotësoheshin. Galeritë shtriheshin thellë nën tokë — një kirurg që zbriti t'i vizitonte kujton nivelet 700, 800 e 900 metra. Konteksti ishte i qartë: Kuvendi i Serbisë kishte propozuar amendamente kushtetuese që do t'i merrnin Kosovës kompetencat që Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur — kontrollin mbi policinë, arsimin dhe politikën ekonomike, zgjedhjen e gjuhës zyrtare dhe veton mbi ndryshimet e kushtetutës serbe.

Kërkesa ishte institucionale dhe e saktë: ruajtja e autonomisë që i jepte Kushtetuta e 1974-ës, rikthimi i udhëheqjes së shkarkuar në nëntor dhe dorëheqja e tre krerëve të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës të imponuar nga krahu i Millosheviqit — Rahman Morina, Ali Shukriu dhe Husamedin Azemi. Minatorët nuk kërkuan pavarësi. Kërkuan që ligji ekzistues të mos shkelej.

Me kalimin e ditëve, trupi nisi të dorëzohej para vullnetit: rreth 180 minatorë përfunduan në spital nga rraskapitja. Punonjësit e Trepçës që nuk ishin në pus e kthyen sallën e prodhimit në spital të improvizuar; mjekët zbrisnin në galeri dhe dëshmojnë për minatorë që, edhe rëndë të sëmurë, nuk pranonin të dilnin. Studentët u dërgonin grevistëve mesazhe solidariteti poshtë në pus. Lart, delegacionet vinin njëri pas tjetrit; bisedimet në emër të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë i zhvilloi Stipe Shuvari.

Në mbrëmjen e 27 shkurtit u njoftua se Morina, Shukriu dhe Azemi kishin dhënë dorëheqjen. Minatorët, të dobësuar, dolën nga pusi të bindur se kishin fituar; dëshmitë e vendosin daljen e fundit më 28 shkurt. Fitorja zgjati pak orë. Në orët e vona të po asaj mbrëmjeje, Presidenca e Jugosllavisë u mblodh dhe vendosi masa të veçanta për Kosovën — një formë ligji ushtarak, siç e përshkruan më vonë Human Rights Watch. Ushtria u dislokua dhe rreth 1.500 policë federalë u dërguan në krahinë. Më 3 mars Presidenca i shpalli zyrtarisht masat, duke ia kaluar sigurinë publike të krahinës federatës.

Votimi nën masat e veçanta

Dorëheqja e krerëve qe një fitore e çastit që u kthye menjëherë mbrapsht. Më 2 mars, pas një tubimi masiv në Beograd në mbështetje të Millosheviqit, u arrestua ish-kreu i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, i shkarkuar në nëntor. Më 23 mars 1989, me krahinën nën masat e veçanta, Kuvendi i Kosovës u mblodh në Prishtinë dhe, nën presionin e drejtpërdrejtë të Beogradit, i pranoi amendamentet; sipas aktakuzës së Tribunalit të Hagës, shumica e delegatëve shqiptarë abstenuan. Më 28 mars Kuvendi i Serbisë i miratoi ndryshimet, dhe heqja e autonomisë së vitit 1974 u krye. Po atë ditë policia qëlloi mbi një turmë protestuesish dhe vrau të paktën 24 vetë. Greva e Trepçës e kishte zhveshur procesin para gjithë Jugosllavisë — republikat e tjera, sidomos Sllovenia, nisën të protestonin kundër nacionalizmit agresiv të Serbisë — por nuk mundi ta ndalte.

Ndëshkimi i minatorëve

Ndëshkimi erdhi paralelisht. Mbi 1.400 punëtorë të Trepçës u arrestuan për grevën dhe u dënuan deri në tre muaj burg ose me prerje rroge për katër muaj. Pesëmbëdhjetë vetë — mes tyre drejtues të Trepçës dhe ish-kreu i partisë krahinore — u akuzuan për kundërrevolucion, vepër që atëherë dënohej deri me njëzet vjet burg ose me vdekje. Avokatë nga Sllovenia, Kroacia dhe Maqedonia dolën në mbrojtje të tyre, dhe në Kroaci pati protesta të mëdha për minatorët. Minatorët e akuzuar u liruan pas katërmbëdhjetë muajsh paraburgim.

Ndëshkimi i fundit erdhi me vonesë. Minatorët shqiptarë, që vazhduan të protestonin kundër nacionalizmit serb, u pushuan përfundimisht të gjithë nga puna në vitet '90. Miniera që kishte qenë krenaria e Kosovës u bë vendi ku u ndëshkua një brez.

Nyja që refuzoi të shuhej

Greva e Trepçës është çasti i ndezjes i gjithë harkut të rezistencës së viteve '90. Para saj, kundërshtimi qe i shpërndarë; pas saj, ai mori formën e një populli të organizuar. Solidariteti i minatorëve — i ndërtuar nën tokë, ku jeta e secilit varet nga fjala e tjetrit — qe vetë kodi i rrjetit shqiptar i kthyer në akt: besa si disiplinë, kujtesa e padrejtësisë si lëndë lidhëse, vetëorganizimi si mbijetesë. Kjo nyje e vogël pune u bë modeli i asaj që do të vinte: kur shteti i përjashtoi shqiptarët nga institucionet, ata ndërtuan sistemin paralel — shkolla, shëndetësi dhe qeverisje të tyren — sipas po asaj logjike që minatorët e treguan në galeri: nëse të heqin tryezën, ti e mban bashkësinë me trupin tënd.

Edhe mohimi i së vërtetës nis këtu. Dorëheqja e krerëve u shfaq si zgjidhje dhe u zhbë sapo u shua greva; votimi kushtetues u paraqit si ligjshmëri demokratike ndërsa krahina ishte nën masat e veçanta dhe shumica e delegatëve shqiptarë abstenonte. Forma e procedurës qe një guaskë mbi dhunën. Tre muaj më vonë, më 28 qershor 1989, te Gazimestani, e njëjta fuqi do ta festonte publikisht atë që këtu e kishte kurorëzuar me forcë — duke e ngritur kujtesën si pushtim aty ku minatorët e kishin mbajtur kujtesën si mbijetesë.

Kufiri mes dy epokave

Greva e Trepçës ndan dy epoka. Para saj, kundërshtimi shqiptar kishte formën e kërkesës brenda sistemit: demonstratat e 1981-shit, peticione, greva, ankesa kushtetuese. Pas saj — me autonominë të hequr, udhëheqjen në burg dhe institucionet të marra — ajo formë humbi kuptimin. Minatorët e 1989-ës qenë të fundit që e çuan rrugën e sistemit deri në fund.

Greva hapi rrugën e drejtpërdrejtë drejt sistemit paralel dhe rezistencës jo të dhunshme të udhëhequr nga Ibrahim Rugova dhe Lidhja Demokratike e Kosovës — një dekadë durimi që kërkonte njohje me mjete paqësore. Kur ajo rrugë nuk solli njohje ndërkombëtare, lindi UÇK-ja dhe lufta. Kërkesa themelore mbeti e pandryshuar nga viti 1878: e drejta e një populli për të qeverisur vetveten mbi tokën e vet — vija e drejtë që lidh Lidhjen e Prizrenit me galeritë e Stantërgut.

Trashëgimia

Fotografitë e minatorëve nën tokë mbetën ndër imazhet themeluese të Kosovës bashkëkohore. Në shkurt 2023, në Muzeun Kombëtar të Kosovës në Prishtinë, Oral History Kosovo dhe forumZFD hapën ekspozitën A Site of Political Struggle: Trepca Mine 1989, me rreth 25 dëshmi të regjistruara dhe fotografi të grevës. Greva kujtohet sot jo vetëm si guxim, por si dëshmi e një çështjeje që u ngrit me mjete paqësore dhe u refuzua — dhe kush e kupton atë refuzim, e kupton pse ajo që pasoi, pasoi.

Shënim mbi shifrat. Numri i grevistëve jepet ndryshe: Balkan Insight shkruan 1.200, burime të tjera rreth 1.350. Shifrat e të shtruarve në spital (rreth 180) dhe të policëve federalë (rreth 1.500) janë vlerësime të raportuara, jo numërime zyrtare. Edhe votimi i 23 marsit numërohet ndryshe sipas burimit; të gjitha burimet pajtohen se ai u zhvillua nën masat e veçanta dhe nën presionin e drejtpërdrejtë të Beogradit. Faktet e mëdha — data 20 shkurt, miniera e Stantërgut, dorëheqjet e 27 shkurtit, masat e veçanta, votimi i 23 marsit — janë të dokumentuara.

Lidhjet

15

Personat

Ngjarjet

Vendet

Organizatat

Tema

Lajmi i fundit

Ngjarjet →

Koleksione · të dhëna të verifikuara

Nga lajmet më të lexuara sot

Përditësuar

Redaksia ZHURMA · · Përditësuar · 9 min lexim

Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme