Konferenca e Pezës: fronti i përbashkët i rezistencës, 1942

Më 16 shtator 1942, në një fshat mbi Tiranë, nën çatinë e një kryengritësi të vjetër, u ul rreth një tryeze e rrallë: komunistë të një partie tremujore, nacionalistë antizogistë, një kolonel besnik i mbretit, një prift katolik i Shkodrës dhe një klerik bektashi. Për pak orë, Shqipëria e pushtuar nga fashizmi foli me një zë. Konferenca e Pezës themeloi Këshillin e Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar dhe hodhi gurin e parë të frontit të gjerë të rezistencës. Ishte besëlidhja e parë e madhe e shekullit XX — dhe, si shumica e besëlidhjeve shqiptare, u lind e plotë e u ha nga brenda. Brenda një viti, bërthama që e thirri do ta kthente frontin në pronë të vetën, dhe rruga nga Peza do të çonte drejt Mukjes e luftës vëllavrasëse.

Dy rryma të një qëndrese

Pushtimi italian i prillit 1939 e la vendin pa shtet e pa ushtri, por jo pa qëndresë. Në vitet e para ajo qëndresë ishte e shpërndarë: çeta krahinore, kryengritës si Myslim Peza në malësinë e Tiranës, oficerë e atdhetarë të mbretërisë së rrëzuar, dhe — që nga nëntori 1941 — një Parti Komuniste e sapoformuar, e vogël në numër por e disiplinuar dhe me një aparat organizativ që të tjerët nuk e kishin. Askush prej tyre, i vetëm, nuk mund ta shtynte pushtuesin. Ideja e një fronti të përbashkët — që i kishte rrënjët në Lidhjen e Prizrenit e më herët në Lidhjen e Lezhës — u bë e domosdoshme. Peza qe vendi ku, për herë të parë në atë luftë, ajo ide u ul në letër.

Nën çatinë e Myslim Pezës (16 shtator 1942)

Konferenca ishte planifikuar për 14 shtator, por nisi dy ditë më vonë, më 16 shtator 1942, në shtëpinë e Myslim Pezës në fshatin Pezë, pak kilometra nga Tirana. Morën pjesë rreth njëzet delegatë nga rryma politike e besime fetare të ndryshme. Nga ana kombëtare e ajo e pavarur ishin Abaz Kupi — koloneli zogist që lidhte forcat besnike të mbretit — Ndoc Çoba, atdhetari katolik i Shkodrës, Kamber Qafmolla, Ramazan Jarani, Halim Begeja, Ismail Petrela, Aziz Çami e Haxhi Lleshi; nga Partia Komuniste erdhën Enver Hoxha, Koço Tashko, Ymer Dishnica, Mustafa Gjinishi, Nako Spiru dhe Nexhmije Xhuglini; klerin bektashi e përfaqësoi Mustafa Xhani. Konferencën e kryesoi Ndoc Çoba, me Mustafa Gjinishin sekretar. Vetë përbërja — prift, kolonel, komunist e dervish në një dhomë — ishte mesazhi: qëndresa duhej të ishte e të gjithëve, ose s'do të ishte fare.

Këshilli i Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar

Në mbyllje, konferenca miratoi një platformë të përbashkët — luftë e menjëhershme kundër pushtuesit fashist, mospranim i çdo qeverie kuislinge, dhe ngritja e këshillave nacionalçlirimtarë në çdo krahinë e fshat si organe të vetëqeverisjes në luftë. Për ta drejtuar këtë rrjet u zgjodh Këshilli i Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, me Kamber Qafmollën kryetar, Mustafa Gjinishin sekretar dhe anëtarë Ndoc Çobën, Myslim Pezën, Abaz Kupin, Enver Hoxhën e Ymer Dishnicën. Ky këshill do të bëhej bërthama e asaj që shpejt u quajt Lëvizja (më vonë Fronti) Nacional-Çlirimtare. Gjenialiteti organizativ i modelit qëndronte te rrjeti: jo një ushtri e vetme e komanduar nga qendra, por qindra këshilla vendorë të lidhur nga një platformë e përbashkët — pikërisht struktura që një popull pa shtet mund ta ngrinte nga poshtë lart.

Fronti i gjerë dhe bërthama që e mbante

Këtu nis pjesa që historia zyrtare e diktaturës e fshiu dhe që Zhurma nuk e zbukuron. Peza ishte vërtet një front i gjerë: nënshkrimet e Abaz Kupit e të Ndoc Çobës nuk ishin dekor. Por thirrjen, rendin e ditës dhe aparatin e mbante bërthama komuniste e sapoformuar, e cila e kuptonte frontin jo si bashkim mes të barabartësh, por si mjet për të fituar hegjemoni mbi qëndresën. Brenda pak muajsh nacionalistët do ta ndienin këtë: në nëntor 1942 u ngrit Balli Kombëtar si alternativë, dhe pjesëmarrës të Pezës si Abaz Kupi do të largoheshin për të themeluar forcat e veta. Fronti i njëzet delegatëve nuk u shpërbë sepse ideja e bashkimit ishte e gabuar — u shpërbë sepse njëra palë e deshi bashkimin vetëm nën kushtin e sundimit të vet.

Nga Peza te Mukja: besëlidhja që u thye

Peza dhe Mukja janë dy fytyra të së njëjtës histori. Peza (1942) qe premtimi: të gjitha rrymat në një këshill. Mukja (1943) qe përpjekja e fundit për ta zgjeruar atë premtim në një marrëveshje formale mes Ballit e Lëvizjes — dhe pikërisht atje ai u thye, kur klauzola për Shqipërinë etnike e Kosovën u hodh poshtë nën trysninë e emisarit jugosllav dhe Enver Hoxha e mohoi marrëveshjen që delegatët e tij kishin firmosur. Ashtu si te Lezha, uniteti ishte i mundur; ashtu si te Kosova, ai u prish jo vetëm nga rivaliteti i brendshëm, por nga një veto e jashtme. Peza mbetet dëshmi se shqiptarët dinë të ulen në një tryezë — dhe kujtim se besa e dhënë atje u mbajt vetëm aq gjatë sa i leverdiste asaj që e thirri e para.