Çamëria: krahina shqipfolëse e Epirit jugor

Çamëria është emri i një cepi të botës shqiptare që sot nuk gjendet më në hartën e njerëzve — vetëm në atë të kujtesës. E shtrirë në jugperëndim të Epirit, mes detit Jon dhe maleve të Thesprotisë, ajo ishte për shekuj atdheu i një popullsie shqipfolëse — myslimane dhe ortodokse — që jetonte aty ku Shqipëria e sotme takon Greqinë. Në verë të vitit 1944 kjo botë u zhduk brenda pak ditësh: pothuajse e gjithë popullsia myslimane çame u dëbua matanë kufirit, dhe një komunitet që kishte folur shqip në atë tokë prej shekujsh u kthye, papritur, në refugjatë në vendin e vet. Kjo faqe është nyja kushtuar Çamërisë — jo si ankesë, por si kujtesë: rrjeti shqiptar nuk u shtri vetëm aty ku u ngritën shtetet; ai arrinte deri këtu, dhe pikërisht këtu u këput një fije e tij.

Pse ka rëndësi

• Çamëria është krahinë historike në jugperëndim të Epirit, sot kryesisht brenda prefekturës greke të Thesprotisë — Paramithia, Filati, Margëlliçi, Gumenica — me shtrirje edhe rreth Konispolit e Sarandës.
• E folmja e saj, dialekti çam i toskërishtes, është nga më arkaiket e shqipes; burimet mesjetare venedikase e bizantine e regjistrojnë popullsinë shqipfolëse të bregut përballë Korfuzit qysh në shekullin XIII.
• Në verë të vitit 1944 pothuajse e gjithë popullsia myslimane çame u dëbua matanë kufirit, dhe një komunitet shekullor u kthye brenda pak ditësh në refugjatë.

Çfarë është Çamëria

Çamëria është një krahinë historike në jugperëndim të Epirit, që sot bie kryesisht brenda prefekturës greke të Thesprotisë (Paramithia, Filati, Margëlliçi, Gumenica) dhe shtrihet pjesërisht edhe në juglindje të Shqipërisë, rreth Konispolit e Sarandës. Banorët e saj shqipfolës njihen si çamë, dhe e folmja e tyre — dialekti çam i toskërishtes — është nga më arkaiket e shqipes, e ruajtur me kujdesin e atyre që dinë se gjuha është kufiri i fundit që nuk ta merr askush. Çamëria nuk ishte kurrë etnikisht e thjeshtë: aty jetuan krah për krah myslimanë dhe të krishterë ortodoksë, shqiptarë e grekë, në një mozaik ballkanik tipik. Pikërisht ky përzierje e bëri fatin e saj kaq të thyeshëm kur perandoritë u zëvendësuan nga shtetet kombëtare, që kërkonin harta të pastra atje ku jeta kishte qenë gjithmonë e ndërthurur.

Një cep i botës shqiptare

Ajo që e bën Çamërinë pjesë të historisë sonë nuk është një kufi në hartë — është kodi që e mbante atë popull të lidhur me pjesën tjetër të trojeve. Gjuha shqipe, besa dhe tradita gojore ishin po ato të Labërisë e të Toskërisë përtej malit; këngët, vajet, e drejta zakonore dhe lidhjet farefisnore nuk e njihnin vijën që do të vizatohej më vonë mes Sarandës dhe Gumenicës. Çamëria i dha botës shqiptare familje fisnike si Dinotë e Prevezës — politikanë e diplomatë osmanë me peshë — dhe, më vonë, zëra letrarë si Bilal Xhaferri, shkrimtari çam që e ktheu mërgimin në vepër. Kur mendojmë për shqiptarët «jashtë kufijve», zakonisht kujtojmë Kosovën, Maqedoninë, Malin e Zi; Çamëria na kujton se rrjeti shtrihej edhe nga jugu — dhe se ai jug u fshi më heshturazi se kushdo.

Rrënjët: një tokë e vjetër arbërore

Prania shqiptare në Epir nuk fillon me Rilindjen dhe as me kërkesat e shekullit XX — ajo është dëshmuar shekuj para se dikush të kishte nevojë ta provonte. Vetë emri i krahinës rrjedh, sipas shpjegimit më të pranuar te studiuesit, nga lumi i lashtë Thiamis, që greqishtja e re e quan Kalamás: nga Thiam- te çam, një emër që e mban vendin brenda vetes. Burimet mesjetare venedikase dhe bizantine e regjistrojnë popullsinë shqipfolëse të bregut përballë Korfuzit qysh në shekullin XIII, dhe në shekullin XIV zbritja e fiseve arbërore drejt jugut prodhoi formacione politike të tyre — Despotati i Artës i Bua Shpatajve qe më i njohuri. Toponimia e krahinës — emra fshatrash, malesh, familjesh — mbeti dëshmia më kokëfortë: ajo nuk ndërrohet me dekret.

Kjo është arsyeja pse historia e Çamërisë nuk nis në 1913 dhe as në 1944. Kur mbërritën osmanët, ata gjetën aty shqiptarë; kur u larguan, gjetën po ata. Ndërrimi që ndodhi në mes qe fetar, jo etnik — dhe pikërisht ai ndërrim do të përdorej më vonë si arsye për t'i quajtur të huaj në shtëpinë e vet.

Nën osmanët dhe në hijen e Janinës

Nën Perandorinë Osmane Çamëria u fut në sanxhakun e Janinës dhe më vonë në Vilajetin e Janinës, me atë që sundimi osman solli kudo në trojet shqiptare: regjistrimin në defterë, sistemin e timarit dhe, gradualisht — kryesisht nga shekulli XVII e këtej — islamizimin e një pjese të popullsisë. Çamët myslimanë e ruajtën vetëdijen shqiptare pas ndërrimit të fesë; krahas tyre vazhduan të jetonin çamët ortodoksë, në atë bashkëjetesë që ka qenë shenjë dalluese e shqiptarisë. Paramithia, Margëlliçi, Gumenica e Filati u bënë qendra të një jete krahinore me agallarë, tregtarë e luftëtarë, të lidhur me Labërinë e Toskërinë përtej malit nga gjuha, martesat dhe e drejta zakonore.

Fuqia e tyre u mat me atë të oborrit më të fuqishëm shqiptar të kohës. Kur Ali Pashë Tepelena e mblodhi Epirin në një grusht, agallarët çamë qëndruan herë krah tij dhe herë kundër: Hasan Çapari i Margëlliçit dhe Pronjo Aga i Paramithisë u rreshtuan mes kundërshtarëve të Luanit, ndonjëherë krah suliotëve, atyre malësorëve të krishterë me rrënjë shqiptare që Aliu i luftoi për dy dekada. Ishte epoka kur pushteti shqiptar brenda Perandorisë arriti kulmin — dhe njëkohësisht kur u mboll fara e copëtimit: pas rrethimit të Janinës dhe rënies së Aliut më 1822, jugu mbeti pa qendrën e vet të rëndë, i ekspozuar ndaj hartave që do të vizatoheshin nga jashtë.

Kjo trashëgimi paraprin gjithçka që vjen pas. Çamët hynë në shekullin XX jo si të ardhur pa histori, por si një krahinë me emra, me qytete, me konflikte të vetat brenda botës shqiptare — dhe pikërisht kjo e bën fshirjen e tyre nga harta një humbje të kombit, jo një çështje kufiri.

Vija që u vizatua diku tjetër

Fati i Çamërisë u vendos, si gjithmonë në historinë shqiptare, në salla ku asnjë çam nuk ishte ftuar. Kur Lidhja e Prizrenit (1878) kërkoi të bashkonte katër vilajetet shqiptare, njëri prej tyre ishte vilajeti i Janinës — pikërisht ai që e mbante Çamërinë. Por programi i Lidhjes u shtyp, dhe kur Shqipëria u shpall në Vlorë më 1912 nga Ismail Qemali, kufijtë e shtetit të ri nuk i përcaktuan shqiptarët. I përcaktoi Konferenca e Londrës, dhe Protokolli i Firences (dhjetor 1913) ia dha Çamërinë jugore Greqisë. Vendimi nuk u mor mbi baza etnografike — u mor mbi baza fuqie. Kështu, mbi 30 mijë shqiptarë mbetën jashtë shtetit shqiptar, brenda një shteti që do t'i shihte gjithnjë e më shumë si trup të huaj.

Mes dy luftërave: presioni i ngadaltë

Periudha midis dy luftërave ishte një gërryerje e qetë. Me Traktatin e Lozanës (1923), Greqia dhe Turqia ranë dakord për një shkëmbim popullsish mbi bazë feje, jo gjuhe — dhe shumë çamë myslimanë, megjithëse shqiptarë e jo turq, u përfshinë në listat e «myslimanëve» që duhej dëbuar drejt Turqisë. Pas protestave të qeverisë shqiptare dhe ndërhyrjes së Lidhjes së Kombeve, një pjesë u përjashtua nga shkëmbimi — por jo të gjithë, dhe presioni nuk u ndal: tokat u shtetëzuan e u shpërndanë te kolonë grekë nga Azia e Vogël, shkollat shqipe u mbyllën, dhe emrat e vendeve u helenizuan. Mesazhi ishte i qartë: ishe i tolerueshëm vetëm po të pushoje së qeni vetvetja.

1944–1945: shpërngulja

Lufta e Dytë Botërore e ktheu këtë gërryerje në shkulje. Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e çamëve myslimanë bashkëpunoi me forcat e Boshtit — siç ndodhi me pjesë të çdo popullsie të pushtuar në Ballkan, dhe siç bënë edhe grupe greke në anë të kundërt. Por ndëshkimi që erdhi nuk e ndau fajin individual nga ai kolektiv. Ndërsa gjermanët tërhiqeshin, forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervës, sulmuan qendrat çame. Më 27 qershor 1944, në Paramithi dhe fshatrat përreth, u krye masakra që do të mbetej data-simbol e tragjedisë: sipas studimeve standarde u vranë qindra veta (burimet shqiptare flasin për mijëra), mes tyre gra, fëmijë e pleq. Në muajt që pasuan, sulme të ngjashme në Filat, Margëlliç e Parga e shpunë pothuajse të gjithë popullsinë myslimane çame — të vlerësuar nga rreth 20 mijë deri 28 mijë veta — në arrati matanë kufirit, drejt Shqipërisë. Një botë e tërë u zbraz brenda një vere.

Pas shpërnguljes: dëbimi që u bë i përhershëm

Të mbijetuarit u vendosën si refugjatë në Shqipërinë e jugut — Vlorë, Fier, Durrës, Sarandë — ku pasardhësit e tyre jetojnë ende, shpesh të organizuar rreth ruajtjes së kujtesës dhe të dialektit. Kthimi u bë i pamundur me ligj: më 1945, një gjykatë e posaçme greke në Janinë i dënoi çamët në mungesë si bashkëpunëtorë, pasuritë e tyre u konfiskuan, dhe atyre që ikën iu hoq e drejta e kthimit dhe shtetësia. Gjendja e luftës mes Greqisë dhe Shqipërisë — e shpallur formalisht në 1940 — nuk u hoq deri në vitin 1987, çka e mbajti çështjen të ngrirë për dekada të tëra. Më 1994, Parlamenti shqiptar e shpalli 27 qershorin ditë përkujtimi për viktimat çame; Greqia, nga ana e saj, e mohon ende karakterin e ngjarjeve ose i lidh ato vetëm me bashkëpunimin e luftës. Mes këtyre dy leximeve qëndron një komunitet real, ende pa të drejta prone dhe pa njohje.

Trashëgimia

Çamëria sot është dy gjëra njëherësh: një krahinë gjeografike që ekziston brenda Greqisë, dhe një atdhe i humbur që ekziston brenda kujtesës shqiptare. Çamët e sotëm nuk kërkojnë rikthim kufijsh — kërkojnë njohjen e asaj që ndodhi dhe të drejtën mbi pronat e të parëve. Për rrjetin shqiptar, Çamëria është leksioni më i hidhur i jugut: një fije e kombit që u këput jo se nuk ekzistonte, por se u vendos diku tjetër që të mos ekzistonte më. Ashtu si te Prizreni mësuam se vetëdija nuk shtypet me dekret, te Çamëria mësojmë të kundërtën dhe plotësuesen: një popull mund të zhvendoset nga toka e vet — por jo nga emri që mban. Sa kohë që dialekti çam flitet ende në Vlorë e Konispol, harta e kujtesës mbetet më e plotë se ajo e shteteve.