Çamëria

Çamëria është emri i një cepi të botës shqiptare që sot nuk gjendet më në hartën e njerëzve — vetëm në atë të kujtesës. E shtrirë në jugperëndim të Epirit, mes detit Jon dhe maleve të Thesprotisë, ajo ishte për shekuj atdheu i një popullsie shqipfolëse — myslimane dhe ortodokse — që jetonte aty ku Shqipëria e sotme takon Greqinë. Në verë të vitit 1944 kjo botë u zhduk brenda pak ditësh: pothuajse e gjithë popullsia myslimane çame u dëbua matanë kufirit, dhe një komunitet që kishte folur shqip në atë tokë prej shekujsh u kthye, papritur, në refugjatë në vendin e vet. Kjo faqe është nyja kushtuar Çamërisë — jo si ankesë, por si kujtesë: rrjeti shqiptar nuk u shtri vetëm aty ku u ngritën shtetet; ai arrinte deri këtu, dhe pikërisht këtu u këput një fije e tij.

Çfarë është Çamëria

Çamëria është një krahinë historike në jugperëndim të Epirit, që sot bie kryesisht brenda prefekturës greke të Thesprotisë (Paramithia, Filati, Margëlliçi, Gumenica) dhe shtrihet pjesërisht edhe në juglindje të Shqipërisë, rreth Konispolit e Sarandës. Banorët e saj shqipfolës njihen si çamë, dhe e folmja e tyre — dialekti çam i toskërishtes — është nga më arkaiket e shqipes, e ruajtur me kujdesin e atyre që dinë se gjuha është kufiri i fundit që nuk ta merr askush. Çamëria nuk ishte kurrë etnikisht e thjeshtë: aty jetuan krah për krah myslimanë dhe të krishterë ortodoksë, shqiptarë e grekë, në një mozaik ballkanik tipik. Pikërisht ky përzierje e bëri fatin e saj kaq të thyeshëm kur perandoritë u zëvendësuan nga shtetet kombëtare, që kërkonin harta të pastra atje ku jeta kishte qenë gjithmonë e ndërthurur.

Një cep i botës shqiptare

Ajo që e bën Çamërinë pjesë të historisë sonë nuk është një kufi në hartë — është kodi që e mbante atë popull të lidhur me pjesën tjetër të trojeve. Gjuha shqipe, besa dhe tradita gojore ishin po ato të Labërisë e të Toskërisë përtej malit; këngët, vajet, e drejta zakonore dhe lidhjet farefisnore nuk e njihnin vijën që do të vizatohej më vonë mes Sarandës dhe Gumenicës. Çamëria i dha botës shqiptare familje fisnike si Dinotë e Prevezës — politikanë e diplomatë osmanë me peshë — dhe, më vonë, zëra letrarë si Bilal Xhaferri, shkrimtari çam që e ktheu mërgimin në vepër. Kur mendojmë për shqiptarët «jashtë kufijve», zakonisht kujtojmë Kosovën, Maqedoninë, Malin e Zi; Çamëria na kujton se rrjeti shtrihej edhe nga jugu — dhe se ai jug u fshi më heshturazi se kushdo.

Vija që u vizatua diku tjetër

Fati i Çamërisë u vendos, si gjithmonë në historinë shqiptare, në salla ku asnjë çam nuk ishte ftuar. Kur Lidhja e Prizrenit (1878) kërkoi të bashkonte katër vilajetet shqiptare, njëri prej tyre ishte vilajeti i Janinës — pikërisht ai që e mbante Çamërinë. Por programi i Lidhjes u shtyp, dhe kur Shqipëria u shpall në Vlorë më 1912 nga Ismail Qemali, kufijtë e shtetit të ri nuk i përcaktuan shqiptarët. I përcaktoi Konferenca e Londrës, dhe Protokolli i Firences (dhjetor 1913) ia dha Çamërinë jugore Greqisë. Vendimi nuk u mor mbi baza etnografike — u mor mbi baza fuqie. Kështu, mbi 30 mijë shqiptarë mbetën jashtë shtetit shqiptar, brenda një shteti që do t'i shihte gjithnjë e më shumë si trup të huaj.

Mes dy luftërave: presioni i ngadaltë

Periudha midis dy luftërave ishte një gërryerje e qetë. Me Traktatin e Lozanës (1923), Greqia dhe Turqia ranë dakord për një shkëmbim popullsish mbi bazë feje, jo gjuhe — dhe shumë çamë myslimanë, megjithëse shqiptarë e jo turq, u përfshinë në listat e «myslimanëve» që duhej dëbuar drejt Turqisë. Pas protestave të qeverisë shqiptare dhe ndërhyrjes së Lidhjes së Kombeve, një pjesë u përjashtua nga shkëmbimi — por jo të gjithë, dhe presioni nuk u ndal: tokat u shtetëzuan e u shpërndanë te kolonë grekë nga Azia e Vogël, shkollat shqipe u mbyllën, dhe emrat e vendeve u helenizuan. Mesazhi ishte i qartë: ishe i tolerueshëm vetëm po të pushoje së qeni vetvetja.

1944–1945: shpërngulja

Lufta e Dytë Botërore e ktheu këtë gërryerje në shkulje. Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e çamëve myslimanë bashkëpunoi me forcat e Boshtit — siç ndodhi me pjesë të çdo popullsie të pushtuar në Ballkan, dhe siç bënë edhe grupe greke në anë të kundërt. Por ndëshkimi që erdhi nuk e ndau fajin individual nga ai kolektiv. Ndërsa gjermanët tërhiqeshin, forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervës, sulmuan qendrat çame. Më 27 qershor 1944, në Paramithi dhe fshatrat përreth, u krye masakra që do të mbetej data-simbol e tragjedisë: sipas studimeve standarde u vranë qindra veta (burimet shqiptare flasin për mijëra), mes tyre gra, fëmijë e pleq. Në muajt që pasuan, sulme të ngjashme në Filat, Margëlliç e Parga e shpunë pothuajse të gjithë popullsinë myslimane çame — të vlerësuar nga rreth 20 mijë deri 28 mijë veta — në arrati matanë kufirit, drejt Shqipërisë. Një botë e tërë u zbraz brenda një vere.

Pas shpërnguljes: dëbimi që u bë i përhershëm

Të mbijetuarit u vendosën si refugjatë në Shqipërinë e jugut — Vlorë, Fier, Durrës, Sarandë — ku pasardhësit e tyre jetojnë ende, shpesh të organizuar rreth ruajtjes së kujtesës dhe të dialektit. Kthimi u bë i pamundur me ligj: më 1945, një gjykatë e posaçme greke në Janinë i dënoi çamët në mungesë si bashkëpunëtorë, pasuritë e tyre u konfiskuan, dhe atyre që ikën iu hoq e drejta e kthimit dhe shtetësia. Gjendja e luftës mes Greqisë dhe Shqipërisë — e shpallur formalisht në 1940 — nuk u hoq deri në vitin 1987, çka e mbajti çështjen të ngrirë për dekada të tëra. Më 1994, Parlamenti shqiptar e shpalli 27 qershorin ditë përkujtimi për viktimat çame; Greqia, nga ana e saj, e mohon ende karakterin e ngjarjeve ose i lidh ato vetëm me bashkëpunimin e luftës. Mes këtyre dy leximeve qëndron një komunitet real, ende pa të drejta prone dhe pa njohje.

Trashëgimia

Çamëria sot është dy gjëra njëherësh: një krahinë gjeografike që ekziston brenda Greqisë, dhe një atdhe i humbur që ekziston brenda kujtesës shqiptare. Çamët e sotëm nuk kërkojnë rikthim kufijsh — kërkojnë njohjen e asaj që ndodhi dhe të drejtën mbi pronat e të parëve. Për rrjetin shqiptar, Çamëria është leksioni më i hidhur i jugut: një fije e kombit që u këput jo se nuk ekzistonte, por se u vendos diku tjetër që të mos ekzistonte më. Ashtu si te Prizreni mësuam se vetëdija nuk shtypet me dekret, te Çamëria mësojmë të kundërtën dhe plotësuesen: një popull mund të zhvendoset nga toka e vet — por jo nga emri që mban. Sa kohë që dialekti çam flitet ende në Vlorë e Konispol, harta e kujtesës mbetet më e plotë se ajo e shteteve.