Mid'hat Frashëri

Ai nuk shkroi një kryevepër dhe nuk fitoi një betejë. Puna e jetës së Mid'hat Frashërit (1880–1949) ishte më e padukshme dhe më themelore: ai e mbajti Shqipërinë në letër — në revista, në kalendarë, në njëzet mijë vëllime të mbledhura një nga një — para se ajo të mbahej fort në hartë. I fundmi i madh i një dinastie që kishte qenë vetë sistemi nervor i Rilindjes, Mid'hati e trashëgoi rrjetin shqiptar të lidhur nga gjuha dhe besa, e çoi atë në shekullin XX — dhe e pa atë të copëtohej në tragjedinë e Luftës së Dytë. Nën pseudonimin Lumo Skëndo, ai ishte njëherësh shkrimtar, botues, diplomat dhe bibliofil: katër mënyra për të bërë të njëjtën gjë, për ta mbajtur një komb të gjallë në kujtesë.

Djalë i një dinastie kombëtare

Mid'hat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë (Ioannina, sot në Greqi), në zemrën e vilajetit ku familja Frashëri kishte dhënë mendjet më të mprehta të lëvizjes kombëtare. I ati ishte Abdyl Frashëri, udhëheqësi politik i Lidhjes së Prizrenit dhe zëri i parë që kërkoi autonomi për tokat shqiptare. Xhaxhallarët e tij ishin dy shtyllat e tjera të shtëpisë: Naim Frashëri, poeti kombëtar, dhe Sami Frashëri, enciklopedisti dhe teoricieni i pavarësisë. Të lindje Frashëri në atë brez do të thoshte të lindje brenda vetë makinerisë së Rilindjes — jo si dëshmitar, por si trashëgimtar i një detyre. Mid'hati e mori atë detyrë dhe e ktheu në zanat.

Lumo Skëndo: shtypshkronja si atdhe

Që në të njëzetat, Mid'hati filloi të botonte nën emrin që do ta shoqëronte gjithë jetën: Lumo Skëndo. Puna e tij më e qëndrueshme nuk ishte politika, por shtypi. Ai nxori gazetën Lirija në Selanik, revistën mujore Diturija — që nisi në janar 1909 dhe u bë një nga organet më jetëgjata të kulturës shqiptare — dhe almanakun vjetor Kalendari Kombiar, i shtypur në Sofje dhe i shpërndarë nëpër tërë hapësirën shqiptare të Ballkanit. Ai mbante libraria e shtypshkronja: në fillim në Sofje, qendrën e madhe të mërgimit intelektual shqiptar në fund të epokës osmane, e më pas, pas pavarësisë, në Tiranë.

Kjo është pika ku Lumo Skëndo bëhet i kuptueshëm vetëm përmes rrjetit. Një komb pa shtet nuk kishte shkolla, ministri arsimi apo akademi; kishte vetëm gjuhën dhe ata që e shtypnin atë. Diaspora — Sofja, Selaniku, Bukureshti, Kajro — ishin qendrat ku fjala shqipe merrte trajtë të shkruar dhe nisej mbrapsht drejt atdheut. Duke botuar në Sofje për t'u lexuar në Korçë a në Manastir, Mid'hati nuk bënte thjesht gazetari: ai mbante të hapur kanalet e një rrjeti që fuqitë e mëdha do të parapëlqenin ta shihnin të heshtur.

Nga Manastiri te Vlora

Në nëntor 1908, kur delegatët u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të vendosur një alfabet të vetëm për shqipen, Mid'hati ishte mes tyre — nënkryetar i komisionit të alfabetit dhe një nga figurat drejtuese të kongresit. Vendimi për një alfabet latin ishte, në thelb, një akt rrjeti: kodi i përbashkët pa të cilin një popull i shpërndarë nuk mund të lexonte njëri-tjetrin. Katër vjet më vonë, më 28 nëntor 1912, Mid'hati ishte një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë në Vlorë dhe mori postin e ministrit të Punëve Botore në qeverinë e përkohshme. Por bashkëpunimi me kryeministrin Ismail Qemalin nuk zgjati: në mars 1913 ai dha dorëheqjen pas mosmarrëveshjeve për drejtimin e qeverisë së brishtë. Ishte një dështim që do të përsëritej — vështirësia e kthimit të një rrjeti idealesh në një shtet funksional.

Diplomati i kufijve të pamundur

Detyra e dytë e jetës së Mid'hatit ishte mbrojtja e kufijve që Shqipëria mezi i kishte fituar. Më 25 nëntor 1920 ai u emërua kryetar i delegacionit shqiptar dhe përfaqësoi vendin para Lidhjes së Kombeve, ku kundërshtoi pretendimet jugosllave ndaj tokave shqiptare. Nga janari 1923 deri në dhjetor 1925 shërbeu si ministër fuqiplotë (ambasador) në Greqi. Dorëheqjen e dha edhe këtu — në shenjë proteste kundër lëshimeve territoriale, Shën Naumit dhe Vermoshit, që i kaluan Jugosllavisë. Në secilin rast vija ishte e njëjtë: një burrë që besonte se rrjeti shqiptar ishte një i tërë i pandashëm, i vendosur në tavolina ku fuqitë e mëdha e ndanin atë copë-copë. Kjo ishte linja e mohimit që përshkon tërë historinë e tij — jo dështim personal, por logjika e një bote që zgjodhi ta mbante Shqipërinë të vogël.

Njëzet mijë vëllime: biblioteka si kujtesë

Ndoshta trashëgimia më prekëse e Lumo Skëndos nuk ishte e shkruar prej tij, por e mbledhur. Gjatë dekadash ai grumbulloi një bibliotekë private prej rreth njëzet mijë vëllimesh — koleksioni më i madh në vend në atë kohë, që përfshinte edhe vepra të trashëguara nga studiuesi Franz Nopcsa. Në shkurt 1938 ai ia ofroi këtë thesar Institutit të Studimeve Shqiptare. Fati i saj tregon gjithçka për epokën që erdhi: pas luftës, regjimi komunist ia konfiskoi koleksionin, i cili u bë një nga themelet e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Biblioteka e Mid'hatit ishte, fjalë për fjalë, një kujtesë kombëtare e ndërtuar me dorë — një rrjet dijeje i mbajtur në raftet e një njeriu të vetëm, derisa shteti ia mori.

Balli Kombëtar, mërgimi dhe heshtja

Kapitulli i fundit i jetës së tij mbetet më i debatuari. Në vitin 1942, në mes të pushtimit, Mid'hat Frashëri u bë udhëheqësi i Ballit Kombëtar, fronti nacionalist, antikomunist dhe — sipas historiografisë — bashkëpunëtor me forcat pushtuese në luftën kundër partizanëve komunistë. Për të, Balli ishte vazhdimësia e idesë së tërë jetës: një Shqipëri etnike e pandarë. Për kundërshtarët e tij, ishte një aleancë fatale. Historia nuk i fal të dyja anët lehtë, dhe ky muze nuk e zbukuron: Lufta e Dytë e copëtoi rrjetin shqiptar në fronte armiqësore, dhe Mid'hati zgjodhi një prej tyre. Pas fitores komuniste, në vitin 1945 ai iku në mërgim; në gusht 1949 u zgjodh kreu i Komitetit Kombëtar "Shqipëria e Lirë", dhe vdiq më 3 tetor 1949 në Nju-Jork. Regjimi që erdhi e fshiu emrin e tij — madje edhe nga lista e nënshkruesve të Deklaratës së Pavarësisë. Vetëm në nëntor 2018 eshtrat e tij u kthyen dhe u rivarrosën në Tiranë, pranë të atit dhe xhaxhallarëve — i fundmi i Frashërllinjve i rikthyer, më në fund, në rrjetin që kishte shërbyer.