Koto Hoxhi: mësuesi që e fshihte shqipen dhe vdiq për të

Koto Hoxhi (Qestorat, 1824 — Stamboll, 1895) ishte mësues dhe rilindas — një nga njerëzit që e mësuan shqipen të shkruhet në një kohë kur shkrimi i saj ishte vepër e ndaluar. Në seminarin greqishtfolës të Qestoratit ai u mësonte fshehurazi nxënësve abecenë e gjuhës së tyre; ishte ndër hartuesit e alfabetit të Shoqërisë së Stambollit (1879) bashkë me Sami Frashërin, Pashko Vasën e Jani Vreton; dhe e pagoi këtë punë me shkishërim, me burg e me vdekje larg atdheut. Nxënësit e tij do ta çonin farën më tej: prej dorës së tij doli brezi që themeloi Mësonjëtoren e Korçës.

Qestorati: mësuesi që e fshihte gjuhën

Koto Hoxhi lindi më 1824 në Qestorat, një fshat i Lunxhërisë mbi Gjirokastër. Në atë kohë, i vetmi arsim që i lejohej një të krishteri ortodoks në jug ishte greqishtja e kishës dhe e shkollës; shqipja nuk kishte as shkollë, as alfabet të njësuar, as të drejtë qytetare. Hoxhi u bë mësues në seminarin greqishtfolës të vendlindjes — dhe pikërisht atje, brenda mureve që duhej ta shuanin, e mbajti gjallë shqipen. Nxënësve u mësonte fshehurazi të lexonin e të shkruanin në gjuhën e nënës, dhe i kërkoi guvernatorit osman leje për të hapur një shkollë shqipe. Leja nuk erdhi kurrë; puna vazhdoi në heshtje. Ai i përkiste asaj radhe mësuesish të jugut për të cilët tabella e klasës ishte llogore: aty ku pushteti donte një popull pa shkronja, ata i jepnin popullit shkronjat e veta.

Alfabeti i ndaluar (1879)

Kur më 1878 Lidhja Shqiptare e Prizrenit ngriti çështjen kombëtare para Europës, lëvizja e kuptoi se pa një gjuhë të shkruar nuk ka komb që të mbrohet. Në Stamboll, rilindasit themeluan më 1879 Shoqërinë e të Shtypurit të Shkronjavet Shqip, dhe një komision të ngushtë e ngarkuan të vendoste një abece të vetme për të gjithë shqiptarët. Në atë komision, krah Sami Frashërit, Pashko Vasës dhe Jani Vretos, qëndronte edhe Koto Hoxhi — mësuesi praktik mes teoricienëve, njeriu që e dinte nga përvoja se cila shkronjë mbahej mend e cila harrohej në bankë. Prej kësaj pune doli abetarja e parë dhe alfabeti që historia do ta njihte si alfabetin e Stambollit — hapi pa të cilin as Kongresi i Manastirit i vitit 1908 nuk do të kishte pasur çfarë të njësonte. Hoxhi ishte edhe anëtar i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar, krahu politik i të njëjtës frymë që kishte lindur te Lidhja e Prizrenit.

«Dasma e Lunxhërisë»: skena e parë në shqip

Puna e Koto Hoxhit nuk ishte vetëm abeceja. Më 1874 ai shkroi Dasmën e Lunxhërisë, një nga dramat e para të luajtura ndonjëherë në gjuhën shqipe, e vënë në skenë në Gjirokastër. Në një kulturë ku shqipja jetonte kryesisht në gojë — në këngë, në përralla, në bejte — vënia e saj mbi një skenë, e shkruar dhe e recituar publikisht, ishte akt guximi po aq sa akt arti. Ishte gjuha që dilte nga fshehtësia e kafeneve e e odave dhe kërkonte të drejtën të flitej me zë të lartë.

Shkishërimi, burgu, vdekja larg atdheut

Për një perandori që e mbante bashkë popullin sipas fesë e jo sipas kombit, dhe për një kishë që frikësohej se gjuha shqipe do t'i shkëpuste besimtarët nga greqishtja liturgjike, mësuesi që u jepte fëmijëve abecenë e tyre ishte rrezik. Peshkopi ortodoks i Gjirokastrës e shkishëroi Koto Hoxhin — armën më të rëndë shpirtërore të kohës e ktheu kundër një mësuesi. Pastaj erdhën arrestimi dhe burgu: fillimisht në Gjirokastër, e më pas larg, në Stamboll. Atje, në burgun e kryeqytetit perandorak — traditat e lidhin me kalanë e Shtatëkullave (Yedikule) — Koto Hoxhi u nda nga jeta rreth vitit 1895, rob, larg maleve të Lunxhërisë. Vdiq siç kishte jetuar: i dënuar për një gjë të vetme, se e donte gjuhën e vet.

Fara që mbiu te nxënësit

Historia e Koto Hoxhit është një ligj i vogël i rrjetit shqiptar: asgjë prej kësaj pune s'u bë kot, sepse mësuesi vdes, por nxënësi mbetet. Prej dorës së tij dolën Pandeli Sotiri dhe Petro Nini Luarasi — dhe pikërisht Pandeli Sotiri do të hapte më 1887 Mësonjëtoren e Korçës, shkollën e parë shqipe me leje, ku fëmijët mësonin haptas atë që Hoxhi ua kishte mësuar të fshehtave. Nga Korça, fija shkon te rrjeti i shkollave shqipe dhe te Kongresi i Manastirit, që njësoi alfabetin që Hoxhi kishte ndihmuar ta lindte; e njëkohshëm me të punonte edhe Kostandin Kristoforidhi, «babai i gjuhës shqipe», në po atë betejë për një shqipe të shkruar. Koto Hoxhi nuk pa asnjë prej fitoreve; i mbolli. Kur sot lexojmë e shkruajmë shqip, lexojmë e shkruajmë me shkronja që një mësues i shkishëruar i mbrojti me jetën e vet.