Marubi: dinastia fotografike që u bë kujtesa pamore e shqiptarëve

Ka popuj që Evropa i njohu më parë me fotografi se me hartë. Shqiptarët qenë ndër ta — dhe syri që ua bëri portretin nuk ishte i tyre në fillim, por i një refugjati italian që erdhi në Shkodër me një aparat, një kuti kimikatesh dhe një jetë të lënë pas. Nga ai njeri i vetëm lindi një dinasti me tre breza dhe një arkiv prej gjysmë milioni negativësh — kujtesa pamore e një kombi që fuqitë e mëdha mezi e dinin se ekzistonte.

Një refugjat me një aparat

Pjetër Marubi — Pietro Marubbi (1834–1903) — ishte piktor e fotograf italian që u vendos në Shkodër nga mesi i viteve 1850, sipas dëshmive duke ikur nga ndjekjet politike të Italisë së Risorxhimentit. Aty, në një qytet osman ku shumica nuk kishte parë kurrë një fotografi, ai hapi atelienë e parë fotografike në tokat shqiptare (burimet japin 1856 për themelimin; fotografia më e vjetër e njohur daton më 1858). Marubi nuk erdhi si misionar as si tregtar perandorak; erdhi si i mërguar, dhe pikërisht ky pozicion — brenda botës shqiptare por i ardhur nga jashtë saj — i dha atelienë e tij lirinë e syrit që fotografoi njësoj pashallarë e malësorë, nuse me xhubletë e patriotë të Rilindjes.

Fotografia e parë dhe kujtesa që gënjen

Fotografia që gjatë kohës u mbajt si «e para shqiptare» — një portret i vitit 1858 — u identifikua fillimisht si Hamza Kazazi, hero i kryengritjes së Shkodrës të vitit 1835. Hulumtimi i mëvonshëm arkivor tregoi se subjekti ishte në të vërtetë konsulli italian Alessandro De Rege di Donato, i cili shërbeu në Shkodër mes 1881 e 1886 — pra vetë të dhënat qenë ndryshuar, «pa ditur se nga kush apo pse», sipas studiuesve të arkivit. Kjo hollësi është më shumë se kuriozitet: është shenja e parë e një ligji që do ta ndiqte këtë arkiv gjithë shekullin — se fotografia nuk ruan vetëm fytyra, por edhe mund të fshihen prej saj.

Dy djemtë e kopshtarit

Marubi nuk pati fëmijë. Zanatin ia la dy djemve të kopshtarit të vet, Rrok Kodhelit. Mati Kodheli, i dërguar të studionte në Trieste, vdiq i ri, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeç, më 1881. I vëllai, Kel Kodheli, u birësua nga mjeshtri dhe mori mbiemrin Marubi — kështu një emër italian u bë shqiptar jo me gjak po me trashëgim zanati. Kel Marubi e ktheu atelienë në institucionin e madh të portretit shkodran; e biri i tij, Gegë Marubi, shkoi të mësonte te vetë vëllezërit Lumière në Francë dhe u kthye me teknikën më të re të kohës. Tre breza — Pjetri, Keli, Gega — e mbajtën studion të hapur deri në fillim të viteve 1950.

Arkivi i një kombi

Ajo çka mbetet sot janë mbi 500 mijë negativë, nga fundi i viteve 1850 e përgjatë gjithë shekullit XX — një nga arkivat fotografikë më të pasur të Evropës Juglindore. Në to është Shkodra osmane dhe Shqipëria e pavarur, tregjet e malësia, dasmat e funeralet, klerikët françeskanë e tregtarët, fytyrat e Rilindjes dhe njerëzit e thjeshtë që s'do të kishin lënë asnjë gjurmë tjetër në histori. Vlera e Marubëve nuk qëndron vetëm në cilësinë e imazhit, por në shtrirjen: atelieja e vetme fotografoi një komb të tërë ndër breza, dhe pa këtë shtrirje shumë prej asaj bote sot do të ishte e padëshmuar. Ky është një rrjet i tërë kujtese — Shkodra si nyjë ku takoheshin bota katolike e Veriut, elita osmane dhe udhëtari evropian — i ngërthyer në xhaman e negativit.

Kur arkivi u bë armë

Nga viti 1952 regjimi komunist ngriti sektorë shtetërorë të fotografisë dhe shtetëzoi arkivat privatë. Të njëjtat imazhe që kishin ruajtur kombin filluan të rishkruheshin: teknikët fshinin me retush «armiqtë e popullit». Sipas hulumtimit arkivor të botuar nga MoMA, nga një fotografi e vitit 1923 u hoq figura e atit françeskan Gjergj Fishta; nga një ceremoni rivarrimi e vitit 1936, u zhdukën pjesëmarrësit derisa mbeti i dukshëm vetëm Enver Hoxha. Arkivi që kishte lindur për të dëshmuar u kthye për një kohë në mjet për të mohuar — të njëjtin ligj që fotografia e parë e vitit 1858 e kishte paralajmëruar tashmë.

Muzeu: kujtesa e rimarrë

Më 1970 Gegë Marubi ia dhuroi shtetit gjithë fondin e krijuar nga tre brezat — sipas inventarit të Fototekës, 493.819 negativë, 246 letra e telegrame dhe 219 aparatë fotografikë — dhe kështu u themelua Fototeka Marubi, që i përqendroi këta negativë në ruajtje shtetërore. Ai fond nuk qe vepër e një familjeje të vetme: përfshin punën e rreth tetëmbëdhjetë fotografëve, kryesisht shkodranë, pra bërthamën e një shkolle të tërë. Më 9 maj 2016 hapi dyert Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi» në Shkodër, ku negativat origjinalë ruhen e restaurohen dhe fytyrat e fshira kthehen aty ku qenë. Nga një i mërguar italian te dy djemtë e një kopshtari, te një diktaturë që u përpoq ta rishkruante dhe te një muze që po e rimerr — historia e Marubëve është, në thelb, historia e vetë kujtesës shqiptare: e fotografuar herët, e cenuar rëndë, dhe e rifituar me durim, negativ pas negativi.