Sami Frashëri

Para se Shqipëria të ekzistonte si shtet, dikush e kishte projektuar atë mbi letër — qeverinë, shkollën, kufijtë, madje edhe alfabetin. Ai ishte Sami Frashëri: enciklopedist i perandorisë osmane dhe, në të njëjtën kohë, arkitekti i fshehtë i një kombi që ende nuk i ishte dhënë e drejta të lindte. Një nga tre vëllezër nga një fshat i vetëm tosk, ai e ndërtoi kodin e kombit — gjuhën e shkruar — ndërsa vëllai i tij udhëhiqte Lidhjen dhe tjetri i jepte gjuhës varg.

Pse ka rëndësi

• Sami Frashëri (1850–1904) mbajti dy karriera njëkohësisht: enciklopedist osman, autor i Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe i romanit të parë në gjuhën turke, dhe rilindas që punonte për një komb të cilin perandoria nuk e njihte.
• Më 1879 bashkëthemeloi Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip dhe hartoi Allfabetaren e Stambollit — paraardhësin e drejtpërdrejtë të alfabetit që u fiksua në Kongresin e Manastirit më 1908.
• «Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?» (1899) ishte program i hollësishëm për autonomi, kufij, administratë dhe shkollë në gjuhën amtare; u shtyp jashtë dhe u fut fshehurazi në trojet shqiptare.

Kush ishte

Sami Frashëri (Şemseddin Sami në osmanisht) lindi më 1 qershor 1850 në Frashër të Përmetit, në një familje bektashiane me tradita të thella dijeje. Mbeti jetim herët dhe u shpërngul me vëllezërit në Janinë, ku ndoqi gjimnazin Zosimea — një nga vatrat e arsimit të kohës — duke mësuar greqishten, frëngjishten, italishten, turqishten, arabishten dhe persishten. Më pas jeta e tij u zhvendos në Stamboll, zemra e perandorisë, ku do të bëhej një nga mendjet më të mëdha të saj.

Atje Sami ndërtoi dy karriera njëkohësisht. Si dijetar osman, ai hartoi enciklopedinë monumentale gjashtëvëllimëshe Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe fjalorin Kâmûs-ı Türkî, shkroi të parin roman në gjuhën turke (Taaşşuk-ı Tal'at ve Fitnat, 1872) dhe redaktoi gazeta. Si rilindas shqiptar, ai punoi në heshtje për diçka që perandoria nuk do ta lejonte: shkrimin, standardizimin dhe programin e një kombi.

Kronologjia

• 1850Lind më 1 qershor në Frashër, Përmet.
• 1871–72Boton në Stamboll romanin e parë në gjuhën turke.
• 1879Bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip; harton Allfabetaren e Stambollit.
• 1889–98Boton enciklopedinë gjashtëvëllimëshe Kâmûs al-A'lâm.
• 1899Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?, programi i pavarësisë.
• 1904Vdes më 18 qershor në Stamboll.

Kodi: gjuha dhe alfabeti

Sami e kuptoi para shumicës se një komb pa një gjuhë të shkruar të përbashkët mbetet një grumbull krahinash. Në vitin 1879, në Stamboll, ai u bë një nga themeluesit e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip dhe hartoi Allfabetaren e Stambollit — një alfabet kryesisht me bazë latine, i menduar për të shkruar tingujt e shqipes pa u mbështetur te shkronjat e huaja. Ky alfabet u përhap në shkolla e botime dhe u bë paraardhësi i drejtpërdrejtë i alfabetit që, gati tri dekada më vonë, do të fiksohej përfundimisht në Kongresin e Manastirit (1908). Aty ku perandoria shihte dialekte myslimanësh, të krishterësh e bektashinjsh, Sami shihte një gjuhë të vetme që duhej shkruar njësoj nga të gjithë — kjo ishte besëlidhja e padukshme që mbante kombin bashkë.

Vepra që projektoi shtetin: «Shqipëria ç'ka qenë…»

Më 1899 doli vepra që e bëri Samiun arkitekt të një shteti ende të palindur: Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?. Ajo nuk ishte thjesht thirrje atdhetare; ishte një program i hollësishëm — për autonomi e më pas pavarësi, për kufijtë, për një administratë, për shkollën në gjuhën amtare, për alfabetin, madje për një organizim të brendshëm të vendit. Ai e shkroi duke ditur se nuk mund ta botonte lirisht: vepra qarkulloi jashtë kufijve dhe u fut fshehurazi në trojet shqiptare. Kjo është shenja e rrjetit që nuk u lejua të ngrihej — mendimi shqiptar duhej menduar në Stamboll e shtypur jashtë, sepse brenda nuk kishte vend për të.

Rrjeti Frashëri

Sami nuk ishte një zë i vetmuar, por një nyje në një rrjet familjar e kombëtar. Vëllai i tij Abdyl Frashëri ishte udhëheqësi politik i Lidhjes së Prizrenit (1878), përpjekja e parë e organizuar shqiptare për autonomi — të cilën Kongresi i Berlinit zgjodhi ta shpërfillte, duke ndarë trojet mes fqinjëve. Vëllai tjetër, Naim Frashëri, i dha gjuhës shqipe poezinë dhe shkollën, duke e bërë atë atdhe me varg. Më vonë, nipi Mit'hat Frashëri do t'i bartte idetë frashëriane në shekullin e ri. Kështu një fshat i vetëm i Përmetit prodhoi politikën, poezinë dhe programin e një kombi — tri këmbët e të njëjtës tryezë.

Trashëgimia

Sami Frashëri vdiq në Stamboll më 18 qershor 1904, tetë vjet para se flamuri të ngrihej në Vlorë. Por shumë nga ajo që u shpall në 1912 ishte shkruar tashmë prej tij: ideja se shqiptarët ishin një komb me të drejtën të vetëqeverisej, me një gjuhë të shkruar njësoj nga veriu në jug. Turqit e kujtojnë si Şemseddin Sami, leksikografin e madh; shqiptarët si enciklopedistin që e mendoi shtetin para se ai të lindte. Të dyja janë të vërteta — dhe pikërisht aty qëndron tragjedia dhe madhështia e rrjetit shqiptar të shekullit XIX: mendje të botës, që u detyruan ta ndërtonin atdheun e tyre fshehurazi.