Kongresi i Berlinit

Mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878, gjashtë Fuqitë e Mëdha dhe Perandoria Osmane u mblodhën në Berlin për të rivizatuar Ballkanin — dhe në një muaj punë rreth një tryeze, pa ftuar asnjë shqiptar, ndanë midis fqinjëve sllavë e grekë toka ku shqiptarët kishin shumicën. Kongresi i Berlinit nuk është një ngjarje «kundër» shqiptarëve aq sa është shabllon i tyre: çasti ku u kthye në rregull evropian parimi që fati i një populli mund të vendoset diku tjetër, mbi kokën e tij. Pikërisht prej tij lindi, brenda javësh, Lidhja e Prizrenit — prova e parë që rrjeti shqiptar ekzistonte, dhe njëkohësisht dëshmia se atij nuk i ishte lënë vend në tryezë.

Çfarë ishte

Kongresi i Berlinit (13 qershor – 13 korrik 1878) ishte takimi i Fuqive të Mëdha — Gjermania (nikoqir, me kancelarin Otto von Bismark si «ndërmjetës i ndershëm»), Austro-Hungaria, Britania, Franca, Italia, Rusia — bashkë me Perandorinë Osmane, për të rishikuar Traktatin e Shën-Stefanit. Ai traktat, i imponuar nga Rusia tre muaj më parë pas Luftës Ruso-Turke (1877–78), kishte krijuar një «Bullgari të Madhe» vasale ndaj Petërburgut dhe kishte zgjeruar Serbinë e Malin e Zi në kurriz të Stambollit. Britania dhe Austro-Hungaria e panë këtë si zgjerim të tepruar të Rusisë në Ballkan; Berlini ishte mënyra për ta zbutur. Rezultati u nënshkrua si Traktati i Berlinit më 13 korrik 1878.

Për pjesën më të madhe të Evropës, Berlini ishte një fitore e diplomacisë: lufta u shmang, Rusia u frenua, paqja zgjati. Për shqiptarët, ai ishte data kur copëtimi i trojeve u bë e drejtë ndërkombëtare e shkruar — jo sulm i një armiku të vetëm, por vendim kolektiv i të gjithë sistemit.

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Shën-Stefani (3 mars 1878) u kishte premtuar fqinjëve toka me popullsi shqiptare: rajone të Nishit, Pirotit e Vranjës për Serbinë; Plavën, Gusinë e brigje të tjera për Malin e Zi; një Bullgari të zgjeruar drejt jugut. Berlini e shfryu pjesërisht Bullgarinë e Madhe — por nuk i ktheu trojet shqiptare. Përkundrazi, ai i konfirmoi me firmë ndërkombëtare cesionet ndaj Serbisë (krahina e Toplicës, Nishi, Piroti, Vranja, prej nga u dëbuan dhjetëra mijëra shqiptarë myslimanë drejt Kosovës) dhe ia caktoi Malit të Zi Plavën e Gusinë. Katër vilajetet ku shqiptarët ishin shumicë a pakicë e madhe — Janina, Shkodra, Manastiri dhe Kosova — mbetën të ekspozuara ndaj pretendimeve të Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, secila e mbështetur nga ndonjë Fuqi e Madhe.

Asnjë përfaqësues shqiptar nuk u ftua. Në historiografinë shqiptare qarkullon e atribuuar kancelarit Bismark fjalia se «nuk ka komb shqiptar — Shqipëria është thjesht një shprehje gjeografike»; e japim si e atribuuar, pa garanci për fjalët e sakta, sepse e vërteta që ajo përmbledh nuk varet prej saj: qëndrimi i Kongresit ndaj kërkesave shqiptare ishte mosnjohja. Ky është thelbi i asaj që credo-ja jonë e quan «rrjeti që nuk u lejua të ngrihej» — jo se shqiptarët mungonin si popull, por se sa herë organizoheshin, vendimi merrej në një sallë ku atyre nuk u jepej karrige.

Përgjigjja: një rrjet që mblidhet vetë

Berlini prodhoi të kundërtën e qëllimit të vet. Ditë para se Kongresi të mbyllte punimet, më 10 qershor 1878, në një xhami të Prizrenit u mblodh Lidhja Shqiptare e Prizrenit, dhe më 18 qershor nënshkroi programin e saj të parë, Kararnamenë. Nuk ishte rastësi kohore: Lidhja lindi pikërisht sepse harta po vizatohej pa shqiptarët. Mendjet e Rilindjes — Abdyl e Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto — e kuptuan menjëherë se mbrojtja e tokës kërkonte diçka që deri atëherë nuk ekzistonte si fakt politik: një komb të vetëm shqiptar, me një hartë, një gjuhë dhe një kërkesë. Kështu Berlini, që synonte t'i shpërndante shqiptarët si plaçkë kufitare, u bë në vend të kësaj data e lindjes së kombëtarizmit modern shqiptar.

Plava, Gusia dhe Ulqini: kur firma s'mjaftoi

Vendimi i Berlinit nuk u zbatua dot ashtu siç u shkrua. Kur Mali i Zi u vu të merrte Plavën e Gusinë që Kongresi ia kishte dhënë, forcat e Lidhjes i ndaluan: më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi, malësorët shqiptarë i thyen trupat malazeze. I bllokuar, koncerti evropian ndryshoi çmimin: në vend të Plavës e Gusisë, Fuqitë i caktuan Malit të Zi qytetin bregdetar të Ulqinit (kompromisi i ashtuquajtur «i Cortit»). Edhe Ulqini nuk u dorëzua pa qëndresë; vetëm një demonstrim detar i përbashkët i Fuqive të Mëdha në nëntor 1880 e detyroi Stambollin t'ia kalonte qytetin Malit të Zi. Mësimi ishte i dyfishtë dhe i ftohtë: gjaku shqiptar mund të ndryshonte detajet e hartës, por jo parimin se harta vizatohej diku tjetër.

Vija që vazhdoi: nga Berlini te Londra

Berlini 1878 nuk ishte një aksident i izoluar; ishte hapja e një logjike. E njëjta tryezë fuqish, me të njëjtin parim — toka shqiptare si monedhë shkëmbimi mes fqinjëve — u rivendos në Konferencën e Londrës (1912–13), ku gjysma e trojeve me shumicë shqiptare mbetën jashtë shtetit të porsalindur shqiptar. Midis dy datave qëndron i gjithë brezi i Rilindjes që u përpoq ta thyente këtë logjikë me alfabet, shkollë dhe diplomaci. Berlini është pra nyja ku credo-ja jonë gjen provën e vet më të pastër: një popull që ekzistonte, që u organizua sapo u kërcënua, dhe që megjithatë nuk u ul kurrë në tryezën ku vendosej fati i tij. Jo viktimë pa zë — por një rrjet të cilit iu mohua karrigia, jo ekzistenca.