Xhemijeti: beteja parlamentare për tokën, gjuhën dhe besimin, 1919–1925

Lindja e një zëri të ligjshëm (1918–1919)

Në gusht 1918, ndërsa harta e Ballkanit ende po rishkruhej, myslimanët e atij trekëndëshi që Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve do ta quante zyrtarisht «Serbia e Jugut» – Maqedonia e Vardarit, Kosova, Rrafshi i Dukagjinit (Metohija) dhe Sanxhaku – filluan të organizohen. Më 18 dhjetor 1919, në Shkup, kjo lëvizje mori formë të plotë institucionale: İslam Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti, «Shoqata Islame për Mbrojtjen e të Drejtave», e njohur shqip si Xhemijeti (nga turqishtja cemiyet, «shoqatë») dhe serbisht si Džemijet.

Pse ka rëndësi

• Xhemijeti — «Shoqata Islame për Mbrojtjen e të Drejtave» — mori formë institucionale më 18 dhjetor 1919 në Shkup dhe bashkonte shqiptarë, boshnjakë e turq jo mbi bazë etnike të ngushtë, por mbi interesin e përbashkët: tokën, shkollën, vakëfin.
• Zgjodhi armën më pak të pritshme, votën: 8 deputetë në zgjedhjet e 1920-s (1.87% të votave) dhe 14 deputetë më 1923 (3.28%) — kulmi i ndikimit të tij.
• Programi mbronte pronarët myslimanë e shqiptarë kundër reformës agrare që i shpronësonte, bashkë me gjuhën dhe besimin.

Ishte formacion i pazakontë për kohën e vet: bashkonte shqiptarë, boshnjakë dhe turq nën një çadër të vetme, jo mbi bazë etnike të ngushtë, por mbi interesin e përbashkët material dhe fetar – toka, shkolla, vakëfi. Udhëheqësi i parë ishte Nexhip Draga, nga Mitrovica; drejtimin më vonë e mori Ferat (Ferhat) beu Draga, po ashtu nga Mitrovica, ish-kryebashkiak i qytetit dhe kombëtar shqiptar i bindur.

Rruga parlamentare

Xhemijeti zgjodhi armën më pak të pritshme për një popullsi që historia e kishte mësuar t'i besojë pushkës më shumë se urnës: votën. Në zgjedhjet për Kuvendin Konstituent të 1920-s, partia fitoi 8 deputetë (1.87% të votave) – hyrje modeste, por reale, në institucionet e një shteti që e kishte përfshirë me forcë popullsinë e vet. Po atë vit, Xhemijeti hyri në koalicion me Partinë Popullore Radikale të Nikola Pashiçit, llogaritje pragmatike që i dha peshë më të madhe në Beograd.

Zgjedhjet e 1923-shit treguan se strategjia po jepte fryte: 14 deputetë, 3.28% të votave – kulmi i ndikimit të Xhemijetit, momenti kur zëri parlamentar i myslimanëve të «Serbisë së Jugut» dukej faktor i vërtetë, jo thjesht simbolik, në politikën jugosllave.

Çfarë mbrohej: toka, gjuha, besimi

Programi ishte i qartë dhe konkret: mbrojtja e pronarëve myslimanë e shqiptarë kundër reformës agrare që i shpronësonte sistematikisht; ndalimi i kolonizimit të Kosovës me kolonë sllavë, që po ndryshonte demografinë e krahinës me mbështetjen e shtetit; legalizimi i shkollimit në gjuhën shqipe, të ndaluar në sistemin arsimor zyrtar; dhe mbrojtja e autonomisë fetare e vakëfnore nga shtetëzimi. Këto nuk ishin kërkesa retorike, po përgjigje ndaj politikave konkrete që prekën jetën e përditshme të familjeve.

Dy fytyra të një refuzimi

Xhemijeti nuk vepronte në vakum. Në të njëjtën kohë dhe në të njëjtat troje, Azem Galica dhe kaçakët e Drenicës mbanin gjallë fytyrën e armatosur të kundërshtimit ndaj po atij shteti, po asaj reforme agrare, po atij kolonizimi. Ndërsa Xhemijeti e çonte betejën në foltoren e Kuvendit në Beograd, kaçakët e çonin në malet e Drenicës – përgjigje ndaj së njëjtës dhunë strukturore, me mjete të ndryshme: njëra ligjore e parlamentare, tjetra e armatosur. Bashkë me presedentin qytetar të Lidhjes së Prizrenit dhe me veprimtarinë e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës në diasporë, ato formonin një spektër të plotë refuzimi – nga salla e Kuvendit te mali.

Fundi: 1924–1925

Suksesi i Xhemijetit e bëri të rrezikshëm. Në 1924, kur partia refuzoi të mbështeste buxhetin e kryeministrit Nikola Pashiç, aleanca pragmatike u thye, dhe Pashiçi organizoi shtypjen e saj. Në janar 1925, Ferat Draga u arrestua; u dënua me njëzet vjet burg (dënim i përsëritur në 1927), dhe vetë partia u shpërbë. Zgjedhjet e po atij viti e treguan rrënimin në shifra të thata: nga 14 deputetë e 3.28% të votave vetëm tre vjet më parë, në zero vende dhe 0.51%.

Rënia e Xhemijetit nuk ishte thjesht fundi i një partie; ishte mbyllja e një dritareje – dëshmi se sistemi lejonte zë ligjor myslimanëve e shqiptarëve vetëm sa kohë ai zë mbetej i pafuqishëm për t'u bashkuar me forca të tjera kundër Beogradit. Në çastin kur Xhemijeti provoi të bëhej diçka më shumë se klient parlamentar, u shtyp me të njëjtën shpejtësi si kaçakët në mal. Kujtesa e tij sot kujton se rezistenca shqiptare e asaj periudhe nuk kishte një fytyrë të vetme, por shumë – dhe se të gjitha, e ligjshmja dhe e armatosura, u përballën në fund me të njëjtin mur.