Kërkesa për autonomi

Kararnameja e qershorit 1878 foli në gjuhën që lejohej: mbrojtje e tokës së Sulltanit. Por brenda dy vjetësh, i njëjti rrjet nisi të thoshte me zë atë që dokumenti i parë e kishte mbajtur nën petkun e besnikërisë — se shqiptarët ishin një popull i vetëm, që duhej të qeveriste një territor të vetëm, në gjuhën e vet. Kjo kërkesë — një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane, me shkollë e administratë në shqip — është programi i parë politik kombëtar i shqiptarëve. E shpalli Lidhja e Prizrenit në vitet 1878–1881; e shtypi me ushtri e njëjta perandori që Kararnameja kishte premtuar ta mbronte.

Nga mbrojtja te programi

Kur u mblodh më 10 qershor 1878, Lidhja ishte një aleancë mbrojtëse: qëllimi i parë ishte të pengonte copëtimin e trojeve shqiptare që Traktati i Shën-Stefanit u kishte premtuar Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë, dhe që Kongresi i Berlinit po e rikonfirmonte pjesërisht. Kararnameja e 18 qershorit e kornizoi këtë mbrojtje në idiomën osmano-islame, pa asnjë kërkesë kombëtare. Por Berlini tregoi diçka që nuk mund të shpërfillej: fuqitë e mëdha do t'i ndanin trojet shqiptare sa herë t'u leverdiste, dhe askush nuk do t'i mbronte shqiptarët përveç vetë shqiptarëve. Rryma kombëtariste brenda Lidhjes — e udhëhequr nga Abdyl Frashëri, e ushqyer nga mendja e Sami Frashërit, Pashko Vasës e Jani Vretos — e shtyu organizatën përtej mbrojtjes, drejt një programi pozitiv: jo vetëm të mos humbeshin trojet, por të njihej kombi.

Programi: një vilajet, një gjuhë

Kërkesa u kristalizua në vitin 1880, sidomos në Kuvendin e Dibrës të tetorit. Në thelbin e saj qëndronte një ide e thjeshtë e rrënjësore: bashkimi i katër vilajeteve me popullsi shqiptare — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina — në një njësi të vetme administrative autonome brenda Perandorisë Osmane. Brenda kësaj njësie: gjuha shqipe si gjuhë zyrtare e administratës e e shkollës, nëpunës e ushtarë shqiptarë, një kuvend vendor. Nuk ishte kërkesë për shkëputje nga perandoria — ishte kërkesë për vetëqeverisje brenda saj, formula më e largët që politika e kohës e bënte të mendueshme. Por për një shtet të centralizuar si ai i Abdyl Hamidit II, «një vilajet shqiptar me gjuhën e vet» ishte një kërcënim ekzistencial: nëse shqiptarët e fitonin këtë, do ta kërkonin edhe grekët, edhe arabët, edhe kushdo tjetër.

Qeveria që guxoi të qeveriste

Nga fundi i vitit 1880 e në fillim të 1881, Lidhja nuk mbeti më vetëm një kërkesë mbi letër — ajo filloi të vepronte si pushtet. Me Ymer Prizrenin në krye dhe Abdyl Frashërin si përgjegjës të punëve të jashtme, Lidhja mori në dorë administrimin e Kosovës: mblodhi taksa, caktoi nëpunës, ngriti një forcë të armatosur që sipas burimeve arrinte deri në njëzet mijë veta. Komandanti ushtarak Sulejman Vokshi mori Shkupin dhe zona të tjera; për disa muaj, në një pjesë të mirë të Kosovës, autoriteti real nuk ishte i Stambollit, por i Lidhjes. Ky ishte momenti kur programi u bë praktikë: rrjeti jo vetëm e kërkoi vetëqeverisjen — për një stinë të shkurtër, e ushtroi.

Shtypja

Pikërisht kjo e vulosi fatin e saj. Për sa kohë Lidhja luftonte kundër lëshimeve territoriale ndaj Malit të Zi e Greqisë, Stambolli e toleroi — madje e përdori. Por kur ajo u kthye në një qeveri paralele shqiptare, u bë armik. Në prill 1881, Sulltani dërgoi Dervish Pashën me rreth dhjetë mijë ushtarë — po ai komandant që pak më parë kishte zbatuar dorëzimin e Ulqinit tani u ngarkua ta shtypte lëvizjen. Prizreni ra më 22 prill 1881. Udhëheqësit u arrestuan; Abdyl Frashëri u dënua me vdekje, dënim që iu zbut në burgim të përjetshëm — kaloi vite në kështjellën e Prizrenit e pastaj nën mbikëqyrje në Stamboll, ku vdiq më 1892, kurrë i lirë. Lidhja e Prizrenit u shpërbë me forcë. Programi i saj — mbeti.

Pse ka rëndësi

Kërkesa për autonomi është vendi ku credo-ja jonë merr formën e vet politike të parë. Nëse Kararnameja qe akti me të cilin rrjeti mësoi të shkruajë, kjo është kërkesa me të cilën ai mësoi të emërtojë veten: një popull, një territor, një gjuhë. Se nuk u realizua në 1881 nuk e zvogëlon — e vendos. Formula e katër vilajeteve u bë boshti i tërë Rilindjes: e mendoi më tej Sami Frashëri në veprën e vet të vitit 1899, e mbajti gjallë Pashko Vasa me thirrjen «feja e shqiptarit është shqiptaria», dhe tri dekada e gjysmë më vonë e njëjta hapësirë që Lidhja e kërkoi si autonome u shpall shtet i pavarur nga Ismail Qemali në Vlorë. Vija që Berlini u përpoq ta ndërpriste me copëtim, dhe që Dervish Pasha u përpoq ta ndërpriste me ushtri, nuk u ndërpre — vetëm u shty. Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej më 1881 u ngrit më 1912.