Kara Mahmud Pasha Bushati

Pak emra në historinë e veriut shqiptar mbajnë aq dritë e aq hije njëkohësisht sa Kara Mahmud Pasha Bushati. Ishte burri që e ngriti Pashallëkun e Shkodrës në kulmin e fuqisë së tij, që guxoi t'i thoshte "jo" Stambollit dhe që pati arrogancën — apo largpamësinë — të bisedonte si i barabartë me Vjenën dhe Petërburgun. Dhe ishte po ai burrë koka e të cilit përfundoi, sipas dëshmive, e ekspozuar në manastirin e Cetinjës. Konica do të kish thënë se në një jetë të vetme Mahmudi mblodhi gjithë madhështinë dhe gjithë tragjedinë e shqiptarit që lind sundimtar nën një perandori të huaj.

Trashëgimtari i një dere në ngjitje

Mahmudi lindi rreth vitit 1749, bir i Mehmed Pashë Bushatit, guvernatorit të sanxhakut të Shkodrës dhe themeluesit të vërtetë të fuqisë familjare. Dera e Bushatllinjve nuk ishte një familje fisnikësh të lashtë: ishte një dinasti që e ndërtoi pushtetin me shpatë, me aleanca dhe me një ndjenjë të hollë se ku rrëshqiste fuqia brenda Perandorisë Osmane në shthurje. Që i ri, Mahmudi u stërvit në luftë. Më 1770, bashkë me vëllanë e tij Mustafanë, ai shtypi kryengritësit gjatë trazirave të Orllovit, kur Rusia po nxiste rebelime ortodokse në Ballkan. Kur Mehmed Pasha vdiq në vitin 1775, Porta e Lartë nuk e mori prapë drejtimin e veriut shqiptar — ajo thjesht e njohu, me hir a me pahir, djalin e ri si pasardhës. Kjo trashëgimi de facto është vetë thelbi i fenomenit Bushatlli: pushtet i përhershëm, i lakmuar nga qendra, por i pamundur për t'u shkulur.

Sundimtari de facto i veriut

Nën Mahmudin, pashallëku u shtri si rrallëherë. Forcat e tij e zgjeruan kontrollin mbi Shqipërinë veriore, mbi Kosovën, mbi Maqedoninë perëndimore dhe mbi pjesë të mira të Malit të Zi. Ai nuk ishte një guvernator i thjeshtë që mblidhte taksa për sulltanin; ishte një princ rajonal që ndërhynte deri në Bosnjë, zëvendësonte zyrtarë me njerëzit e vet dhe sillej si zot i një principate. Në historiografinë shqiptare kjo lexohet — me të drejtë — si një përpjekje për të krijuar një shtet të pavarur shqiptar, paralel me atë që pak dekada më vonë do të ndërtonte në jug Ali Pasha Tepelena në Pashallëkun e Janinës. Të dy këta vezirë shqiptarë janë shembujt më të pastër të asaj force centrifugale që, pa e ditur ende, po përgatiste idenë e një Shqipërie më vete.

Lojë me perandoritë

Gjeniu politik i Mahmudit qëndronte në një llogari të ftohtë: kur qendra është e dobët, periferia bisedon. Ai i luajti Austrinë dhe Rusinë kundër Portës me një cinizëm që do ta kishte admiruar çdo diplomat i kohës. Më 1785 ushtria e tij sulmoi territorin malazez; Vjena, e etur për një vegël kundër Stambollit, i ofroi ta njihte si sundimtar të gjithë Shqipërisë. Ishte një kurorë e madhe e ofruar nga një dorë e huaj — dhe pikërisht këtu shfaqet ana më e ndërlikuar e Mahmudit. Sepse kur i erdhi çasti, ai zgjodhi ndryshe.

Pas shpërthimit të luftës ruso-turke më 1787 dhe asaj austro-turke më 1788, Porta u detyrua ta linte të qetë rebelin e veriut. Mahmudi, nga ana e tij, hodhi poshtë ofertat austriake dhe ruse dhe — sipas burimeve osmane — urdhëroi ekzekutimin e emisarëve austriakë në qershor 1788. Pas një faljeje perandorake, ai u rreshtua me osmanët kundër Austrisë. A ishte besnikëri ndaj sulltanit apo dinakëri e pastër — pesha që në luftë krahu i tij vlente më shumë se kurora e huaj? Ndoshta të dyja. Konica do të kujtonte se shqiptari nuk shitet lehtë, por edhe se ai e di mirë çmimin e vetes.

Dy luftërat e Shkodrës dhe fundi në Krushë

Marrëdhënia me Stambollin mbeti gjithnjë e tendosur. U zhvilluan dy fushata të mëdha që historiografia i quan Lufta e Parë dhe e Dytë Shkodran-Osmane, ku Porta u përpoq ta zbuste apo ta shtypte vezirin kryeneç, por pa sukses të qëndrueshëm. Mahmudi i mbijetoi secilës, duke ruajtur titullin e vezirit dhe pushtetin e tij. Por fundi nuk i erdhi nga Stambolli, por nga malet veriore. Më 1796 ai nisi një fushatë kundër fiseve malazeze. Pas një disfate fillestare në Martiniq në korrik, ai vazhdoi luftën deri në vjeshtë. Më 22 shtator (sipas kalendarit të vjetër; 3 tetor sipas të riut), në betejën e Krushës, forcat e tij u thyen nga fiset malazeze nën udhëheqjen e mitropolitit Petar I Petroviq Njegosh. Mahmudi u vra dhe u dekapitua. Tregimi se kafka e tij u mbajt si trofe në Cetinje është bërë pjesë e legjendës së kufirit — një kujtim i hidhur se sa shkurt zgjat fati i atyre që ndërtojnë mbretëri pa shtet.

Trashëgimia

Vdekja e Mahmudit shënoi fillimin e rënies së autonomisë së pashallëkut, megjithëse dera Bushatllinjve do të vazhdonte edhe disa dekada deri në shuarjen përfundimtare nga reformat qendralizuese osmane. Por kuptimi i tij i thellë qëndron gjetkë. Kara Mahmud Bushati është dëshmia se idea e një Shqipërie të vetëqeverisur nuk lindi me Rilindjen — ajo rriti rrënjë në fuqinë reale të vezirëve shqiptarë që, brenda strukturës osmane, ndërtuan diçka që i ngjante çuditshëm një shteti kombëtar para kohe. Skeptiku politik do të kujtojë se ai nuk luftonte për komb, por për veten; krenari kulturor do të shtojë se prej atyre që luftojnë për veten ndonjëherë lind, pa e ditur, hapësira ku më vonë mund të lindë kombi.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëri "Bushati family / Bushatlliu").
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press) — konteksti i pashallëqeve gjysmë-autonome.
• Encyclopædia Britannica, "Albania: Local Albanian leaders" dhe zëra të lidhur mbi Pashallëkun e Shkodrës.
• Library of Congress Country Studies, Albania — Local Albanian Leaders in the Early Nineteenth Century.

— Redaksia ZHURMA