Kara Mahmud Bushati: veziri i Shkodrës që i theu tri fushata osmane

Më 25 nëntor 1787, pas rreth tetëdhjetë ditësh bombardimi mbi muret e Rozafës, Kara Mahmud Pashë Bushati doli nga kalaja sikur të dorëzohej, ra mbi artilerinë perandorake dhe e ktheu atë kundër ushtrisë që e kishte sjellë. Ushtria ishte e sulltanit të tij. Gjashtë vjet më vonë Stambolli provoi sërish dhe sërish dështoi. Kara Mahmudi është rasti më i pastër i asaj që pashallëqet shqiptare arritën vërtet të bënin brenda Perandorisë Osmane — territor, ushtri, diplomatë të vetët, trashëgimi dinastike — dhe i asaj që nuk arritën kurrë: një kornizë të përbashkët. Sepse në rrethimin e Rozafës, ndër komandantët që Porta nisi kundër tij, ishte edhe Ali Pashë Tepelena.

Pse ka rëndësi

• Kara Mahmud Bushati (lindur rreth 1749 në Shkodër) ishte vezir i pashallëkut të Shkodrës, dinasti e re e ngritur "me shpatë" brenda administratës osmane, jo trashëgimtare e një principate.
• Më 25 nëntor 1787 theu rrethimin osman të kalasë së Rozafës duke kthyer artilerinë perandorake kundër ushtrisë së vetë sulltanit; e përsëriti fitoren gjashtë vjet më vonë.
• Ndër komandantët që Porta nisi kundër tij ishte edhe Ali Pashë Tepelena — shenjë se pashallëqet shqiptare nuk arritën kurrë një kornizë të përbashkët.

Dera që e ndërtoi pushtetin me shpatë

Kara Mahmudi lindi rreth vitit 1749 në Shkodër, bir i Mehmed Pashë Bushatit, i cili prej vitit 1757 e kishte kthyer sanxhakun e Shkodrës në pronë të derës së vet. Bushatllinjtë nuk ishin një familje fisnikësh të lashtë me pemë gjenealogjike: ishin një dinasti e re, e ngritur me shpatë, me aleanca fisnore dhe me një ndjenjë të hollë se ku po rrëshqiste fuqia brenda një perandorie në shthurje. Ky është ndryshimi thelbësor mes tyre dhe derës së Kastriotëve tre shekuj më parë: Bushatllinjtë nuk trashëguan një principatë, e prodhuan një të tillë nga brenda administratës osmane.

I ri, Mahmudi u stërvit në luftë — më 1770 mori pjesë në shtypjen e trazirave që Rusia po nxiste në Ballkan gjatë kryengritjes së Orllovit. Kur i ati vdiq më 1775, Porta e Lartë nuk e mori prapë drejtimin e veriut shqiptar; e njohu, me hir e me pahir, djalin si pasardhës, dhe prej vitit 1778 ai qeveris si zot i vetëm i pashallëkut. Kjo trashëgimi de facto është vetë thelbi i fenomenit Bushatlli: një pushtet që qendra e lakmonte, por nuk arrinte ta shkulte.

Kufijtë e një principate pa emër

Nën Mahmudin, pashallëku u shtri si kurrë më parë: mbi Shqipërinë veriore, mbi pjesë të Kosovës, mbi Maqedoninë perëndimore dhe mbi zona malore në veri të Shkodrës. Ai nuk ishte guvernator që mblidhte taksa për sulltanin — ndërhynte deri në Bosnjë, zëvendësonte zyrtarë osmanë me njerëz të vetët, mbante ushtri të përhershme dhe negocionte me fuqi të huaja si i barabartë. Në gusht 1785, pikërisht kur ai kishte hyrë me një ushtri të madhe në malësitë veriore dhe kishte detyruar Venedikun të paguante, sulltani e shkarkoi zyrtarisht dhe urdhëroi ushtritë e ejaletit të Rumelisë dhe të Bosnjës të marshonin mbi Shkodër.

Ky është momenti kur pashallëku pushon së qeni provincë dhe bëhet kundërshtar. Njësoj do të ndodhte pak vite më vonë në jug me Pashallëkun e Beratit dhe me Janinën: tri qendra pushteti shqiptar, të gjitha të afta të mbanin peshë shtetërore, asnjëra e lidhur me tjetrën.

Rozafa, 1787: tetëdhjetë ditë nën top

Fushata e parë osmane kundër Shkodrës — e njohur në historiografi si Lufta e Parë Shkodran-Osmane (1785–1789) — mblodhi një ushtri që burimet e vlerësojnë mes 30 dhe 60 mijë vetash. Mahmudi u mbyll në Kalanë e Rozafës me një grusht besnikësh. Kalaja i qëndroi artilerisë osmane rreth tetëdhjetë ditë. Më 25 nëntor 1787 Mahmudi shtiu sikur dorëzohej, doli, kapi topat perandorakë dhe i ktheu kundër rrethuesve; disfata osmane u pagua me rreth gjashtë mijë veta.

Detaji që një muze shqiptar nuk ka të drejtë ta heshtë është përbërja e ushtrisë rrethuese. Ndër komandantët që Stambolli vuri kundër vezirit shqiptar të veriut ishte Ali Pashë Tepelena, veziri shqiptar i ardhshëm i jugut. Bllokada ekonomike dhe fushatat e Aliut e lodhën Mahmudin më shumë se topat. Kjo nuk është ironi e rastit — është mënyra si funksiononte perandoria: fuqia shqiptare përdorej gjithnjë kundër fuqisë tjetër shqiptare, dhe asnjëherë të dyja bashkë kundër qendrës.

Kurora e huaj që e refuzoi

Me shpërthimin e luftës ruso-turke më 1787 dhe asaj austro-turke më 1788, Vjena dhe Petërburgu panë te rebeli i Shkodrës veglën e përsosur. Oferta ishte e jashtëzakonshme: njohje si sundimtar i shqiptarëve, me kusht konvertimin dhe dorëzimin e territoreve veriore. Mahmudi e refuzoi. Sipas burimeve të kohës, delegacionin e ekzekutoi dhe kokat ua dërgoi sulltanit si dëshmi besnikërie. Më 14 gusht 1789 mori faljen perandorake nga Selimi III, në këmbim të shërbimit ushtarak kundër Austrisë.

Llogaria është e ftohtë dhe e lexueshme: një kurorë e dhënë nga një fuqi e huaj, me çmimin e tokës dhe të besimit, nuk është pushtet — është protektorat. Mahmudi zgjodhi ta ruante autonominë reale brenda perandorisë së dobësuar në vend që ta shkëmbente me një titull të varur nga Vjena. Është e njëjta llogari që shqiptarët do ta bënin sërish e sërish në shekullin pasardhës, kur kufijtë vendoseshin nga kancelaritë e mëdha.

1793: perandoria provon dy herë dhe humb dy herë

Falja nuk zgjati. Lufta e Dytë Shkodran-Osmane e solli ushtrinë perandorake sërish para Shkodrës: më 20 gusht 1793 forcat osmane e rrethuan qytetin dhe Mahmudi u tërhoq përsëri në Rozafë me rreth pesëqind besnikë. As ky rrethim, as ai që e ndoqi, nuk e thyen. Në vitin 1795 pashallëku doli nga dy rrethime radhazi me vezirin në fron dhe me titullin e paprekur. Në trembëdhjetë vjet, Stambolli kishte nisur tri fushata të mëdha kundër një guvernatori të vetin — dhe kishte humbur të tria.

Krusi, 22 shtator 1796

Fundi nuk erdhi nga perandoria, por nga malet. Më 1796 Mahmudi nisi fushatën e tij të fundit në veri. Pas një disfate në korrik, e vazhdoi luftën deri në vjeshtë. Më 22 shtator 1796, te Krusi — Krusha e burimeve shqiptare, afër Podgoricës së sotme — forcat e tij u thyen nga fiset malësore të organizuara rreth mitropolitit Petar I Petroviq Njegosh. Mahmudi u vra në fushë dhe iu pre koka. Tregimi se kafka e tij u ruajt si trofe në Cetinjë hyri në kujtesën e kufirit si paralajmërim: mbretëritë e ndërtuara pa shtet mbarojnë me trupin e një njeriu të vetëm.

Çfarë la pas

Pushtetin e mori i vëllai, Ibrahim Pasha, me një vijë shumë më pajtuese ndaj Portës, dhe pas tij Mustafa Pashë Bushati, i cili do ta çonte pashallëkun në rrethimin e fundit të vitit 1831. Vija është e drejtë dhe e shkurtër: Shkodra 1787 dhe 1793, Janina 1820–1822, Shkodra 1831. Brenda pak dekadash perandoria i zhbëri një nga një të gjitha qendrat shqiptare të pushtetit — jo sepse ishin të dobëta, por sepse ishin veç.

Kara Mahmud Bushati është prova materiale se ideja e një Shqipërie që qeveris veten nuk lindi me Rilindjen: ajo ekzistonte tashmë si praktikë, si administratë, si ushtri dhe si diplomaci, gjysmë shekulli para se dikush t'i vinte emrin. Ajo që i mungoi Mahmudit nuk ishte fuqia — ishte fjala e përbashkët që do të vinte më vonë me Lidhjen e Prizrenit. Rrjeti shqiptar e kishte kapacitetin shtetëror shumë përpara se të kishte kornizën kombëtare, dhe kjo distancë mes kapacitetit e kornizës është vetë historia e këtij vendi.