Sulejman Vokshi: shtylla ushtarake e Lidhjes së Prizrenit

Kur historia e Lidhjes së Prizrenit tregohet, ajo shpesh rrëfehet si vepër e mendjeve — memorandume, kërkesa drejtuar Fuqive të Mëdha, projekti i një autonomie. Por çdo lëvizje politike ka edhe një shtyllë kurrizore ushtarake, dikë që e kthen vendimin e kuvendit në autoritet mbi terren. Për Lidhjen, ai njeri ishte Sulejman Vokshi: organizatori dhe komandanti që, për pak muaj, e bëri të prekshme një gjë deri atëherë të pamundur — një administratë e armatosur shqiptare që shtrihej nga Shkupi te Presheva.

Pse ka rëndësi

• Sulejman Vokshi (1815–1890), nga Vokshi i Gjakovës, ishte komandanti i forcave të armatosura të Lidhjes së Prizrenit dhe kryetar i komisionit të financave të Komitetit Qendror — funksion që në qeverinë e përkohshme të Lidhjes i afrohej atij të një ministri lufte.
• Në janar 1881 forcat nën komandën e tij, bashkë me Haxhi Zekën, morën Shkupin më 4 janar dhe Prishtinën më 18 janar, duke e shtrirë autoritetin e Lidhjes edhe mbi Mitrovicën, Lumën, Gucinë, Vushtrrinë e Preshevën.
• Atë autoritet e shtypi me armë ekspedita osmane e Dervish Pashës më 1881; Vokshi u kap më 1885, u dënua fillimisht me vdekje, iu zbut dënimi në internim e punë të detyruar dhe vdiq më 1890 në Gjakovë.

Nga Vokshi i Gjakovës te uprisjet e Tanzimatit

Sulejman Vokshi lindi më 1815 në Voksh, në rrethinën e Gjakovës, në një familje spahinjsh me tradita luftarake. Jeta e tij publike nis herët dhe në kundërshtim: gjatë reformave të Tanzimatit ai merr pjesë me armë në kryengritjen kundër Dervish Çarës (1843–1844), pas së cilës Porta e Lartë e internon në Anadoll. Ky do të mbetej ritmi i gjysmës së parë të jetës së tij — arrestime dhe internime të përsëritura, sipas burimeve deri në pesëmbëdhjetë a njëzet herë. Kur Lidhja u themelua në 1878, Vokshi nuk ishte një emër i ri: ishte tashmë një prijës popullor i njohur në mbarë Kosovën.

Shtylla ushtarake e Lidhjes

Në kuvendin e Prizrenit të vitit 1878 Vokshi mori pjesë si delegat i Gjakovës dhe nënshkroi Kararnamen, aktin themelues të Lidhjes. Brenda strukturës ai zuri një vend të dyfishtë: kryetar i komisionit të financave të Komitetit Qendror dhe, mbi të gjitha, oficer i shtabit e komandant i forcave të armatosura — funksion që në qeverinë e përkohshme të Lidhjes i afrohej atij të një ministri të luftës. Si drejtues i degës së Gjakovës, ai qe ndër organizatorët e ngjarjeve që çuan në përplasjen me pushtetin osman në atë qytet.

Roli i tij ushtarak u prov në kufi. Vokshi qe ndër udhëheqësit e mbrojtjes së Plavës dhe Gucisë ndaj pretendimeve territoriale të Malit të Zi — beteja që përfunduan me prapësimin e forcave malazeze dhe që i dhanë Lidhjes autoritetin e saj më konkret: ushtrinë që mbron një kufi.

Dimri i 1881-shit: një autoritet i prekshëm

Momenti kulmor erdhi në fillim të vitit 1881. Kur Lidhja kaloi në fazën e saj autonomiste — një qëndrim që Vokshi e mbajti pas riorganizimit të dhjetorit 1880 — forcat nën komandën e tij, në bashkëpunim me Haxhi Zekën, morën nën kontroll qytete kyçe: Shkupin më 4 janar dhe Prishtinën më 18 janar 1881, e më pas Mitrovicën. Për një çast të shkurtër, autoriteti administrativ dhe ushtarak i Lidhjes u shtri mbi Shkup, Prishtinë, Mitrovicë, Lumë, Guci, Vushtrri e Preshevë — jo si kërkesë në letër, por si pushtet i ushtruar.

Ishte pikërisht kjo prekshmëri që Stambolli nuk mund ta lejonte. Ekspedita ushtarake osmane e vitit 1881, e udhëhequr nga Dervish Pasha, u dërgua për ta shpartalluar Lidhjen dhe për ta rikthyer rajonin nën administratën e drejtpërdrejtë të Perandorisë. Autoriteti shqiptar që Vokshi kishte ndërtuar u thye me forcë — jo sepse dështoi si ide, por sepse u shtyp si fakt.

Burgu, falja dhe kujtesa

Vokshi mbeti ndër të pathyerit deri në fund. U kap më 1885 dhe fillimisht u dënua me vdekje; dënimi iu zbut me ndërhyrjen e sulltan Abdylhamitit II në internim dhe punë të detyruar, e më vonë u lirua me amnisti. Vdiq më 1890 në Gjakovë. Gati një shekull më vonë, në përvjetorin e Lidhjes së Prizrenit, ai u shpall Hero i Popullit, dhe emri i tij mban sot shkolla në të dyja anët e kufirit.

Historia e Sulejman Vokshit është, në thelb, historia e vetë Lidhjes: një rrjet shqiptar i autoritetit kombëtar që u ngrit për një çast mbi kufijtë e vilajeteve — nga Shkupi te Presheva — dhe që u lejua të jetonte vetëm aq sa duheshin dëshmuar mundësia e tij. Kërkesa për autonomi që Lidhja parashtroi mbeti e papërmbushur; por vazhdimësia e saj — te Lidhja e Pejës e vitit 1899 dhe më tej — tregon se ideja nuk u shua bashkë me ushtrinë e Vokshit.