Edith Durham: anglezja që malësorët e quajtën mbretëreshë

Në vitin 1900, një mjek londinez i tha një gruaje dyzet vjeçe se ishte rraskapitur duke u kujdesur për të ëmën e sëmurë dhe se duhej të udhëtonte. Ajo mori një anije poshtë bregut dalmat dhe nuk u kthye kurrë vërtet. Dyzet vjetët e mbetura të jetës Mary Edith Durham ia dha një populli që Evropa e njihte vetëm si zhurmë në kufi të perandorive — dhe malësorët e veriut, që rrallë u kanë vënë emër të huajve, e quajtën atë Kralica e Malësorëve.

Pse ka rëndësi

• Mary Edith Durham (Londër, 8 dhjetor 1863 — 15 nëntor 1944) udhëtoi më 1908 vetëm nëpër Malësinë e veriut dhe e përshkroi atë në High Albania (1909), ende sot udhërrëfyesi më i njohur për zakonet e malësisë shqiptare.
• Në vitet 1911–1913 ajo ndihmoi refugjatët shqiptarë në Mal të Zi — mblodhi fonde për ilaçe e ushqim dhe u kujdes për të plagosurit — dhe më pas u bë zë i çështjes shqiptare në Londër, brenda Komitetit Shqiptar që Aubrey Herbert themeloi më 1913.
• Dëshmia e saj ishte kundërprova e stereotipit evropian të «shqiptarit grabitqar»: një grua angleze udhëtoi e vetme mes fiseve dhe u kthye e paprekur, sepse besa e mikpritësit ishte ligj më i fortë se çdo garanci perandorake.

Udhëtimi që e porositi mjeku

Durham nuk erdhi në Ballkan as si diplomate, as si misionare, as si bashkëshorte e ndonjë konsulli. Erdhi si e sëmurë. Në moshën tridhjetë e shtatë vjeç, e konsumuar nga vitet e kujdesit për nënën, mjeku i rekomandoi udhëtim jashtë vendit; ajo zgjodhi bregun dalmat. Nga ai udhëtim i parë doli libri Through the Lands of the Serbs (1904), dhe menjëherë pas tij The Burden of the Balkans (1905). Të dy titujt tregojnë një grua që ende po e mësonte gjeografinë morale të rajonit — dhe pikërisht kjo rrugë e gjatë drejt shqiptarëve e bën dëshminë e saj të vështirë për t'u hedhur poshtë: ajo nuk nisi si shqiptaredashëse, u bë e tillë duke parë.

1908: viti që u bë libër

Më 1908 Durham hyri në Malësi — te Hoti, Gruda, Kelmendi e më tej — në këmbë, me kalë e me mushkë, në një kohë kur mendimi i përgjithshëm evropian ishte se fiset shqiptare i rrëmbenin të huajt dhe i mbanin robër. Ajo udhëtoi e vetme dhe u kthye e padëmtuar. Nga ai vit doli High Albania (1909): kullat e ngujimit, martesat, ritet, betimet, nderi, e drejta e gjakut — të gjitha të shënuara me sy etnografi dhe me një durim që nuk e kishte asnjë raport konsullor i kohës. Aty ajo përshkroi dhe fotografoi edhe burrneshat, gratë që merrnin betimin e virgjërisë dhe jetonin si burra brenda së drejtës zakonore. Libri mbetet, më shumë se një shekull më vonë, referenca kryesore për shoqërinë e malësisë veriore.

Besa si pasaportë

Ajo që Durham dokumentoi nuk ishte kaos, por kod. Mbi Malësi rëndonte Kanuni i Lekë Dukagjinit — një e drejtë zakonore e pashkruar që rregullonte mikpritjen, nderin, pronën dhe gjakmarrjen me një përpikëri që e habiti udhëtaren. Dhe brenda tij, institucioni që e mbajti atë gjallë nëpër male ishte besa: fjala e dhënë e mikpritësit, e cila e bënte jetën e mysafirit të barabartë me nderin e shtëpisë. Durham udhëtoi mbi këtë garanci, jo mbi ndonjë shoqërim të armatosur. Prandaj dëshmia e saj u bë, pa e kërkuar, argumenti më i fortë kundër mitit të «shqiptarit grabitqar» që qarkullonte nëpër shtypin e kryeqyteteve evropiane: aty ku diplomacia shihte mungesë shteti, ajo pa një rend juridik të vjetër që funksiononte pa shtet.

Vëmendja e saj shkoi edhe atje ku raportet zyrtare nuk shikonin kurrë — te tatuazhet e grave të Malësisë, te motivet e gdhendura, te zjarri i vatrës, te vajtimi. Skicat dhe shënimet e saj për këto shenja janë sot ndër burimet e para pamore që ka etnografia shqiptare për to.

Nga penda te buka: 1911–1913

Kur Malësia u ngrit dhe kufijtë u bënë vija zjarri, Durham la kalemin dhe u fut në punë ndihme. Në vitet 1911–1913 ajo punoi me refugjatët shqiptarë në Mal të Zi, duke mbledhur fonde për ilaçe e ushqim dhe duke ndihmuar të plagosurit. Rrethimi i Shkodrës — një nga episodet më të rënda të Luftërave Ballkanike për qytetin — e gjeti atje, dhe prej tij doli The Struggle for Scutari (1914). Ky është momenti ku udhëtarja u bë dëshmitare e drejtpërdrejtë: jo më e ftuara e një fisi, por një grua që numëronte të vdekurit dhe që e dinte se si shkruhej ngjarja në Londër dhe si ndodhte në të vërtetë.

Lobimi në Londër

Fuqia e vërtetë e Durhamit nuk qëndroi te udhëtimi, por te ajo çka bëri me të pas kthimit. Më 1913, ndërsa Konferenca e Ambasadorëve në Londër vizatonte kufijtë që do t'i linin jashtë shtetit gjysmën e shqiptarëve, Aubrey Herbert themeloi Komitetin Shqiptar; Durham qe ndër anëtarët e parë. Komiteti u bë Anglo-Albanian Society më 1918, me Herbertin president, dhe më pas Anglo-Albanian Association, ku Durham shërbeu si sekretare. Ky ishte kanali nëpër të cilin çështja shqiptare arriti te opinioni britanik në vitet kur ajo nuk kishte asnjë ambasadë me peshë.

Kur Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve më 1920 — akti që i dha ekzistencës së saj një mbulesë ndërkombëtare — miqtë shqiptarë ia njohën pjesën. Më 1921 e ftuan për herë të fundit në Shqipëri, në një lamtumirë me ngarkesë emocionale. Ajo nuk u kthye më, por punoi për çështjen shqiptare deri në fund të jetës, duke botuar Twenty Years of Balkan Tangle (1920), The Sarajevo Crime (1925) dhe Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928). Qeveria shqiptare i dërgoi një jelek të qëndisur; Mbreti Zog i dha një medalje.

Koleksioni që mbeti

Durham nuk mblodhi vetëm fjalë. Nga udhëtimet e viteve 1900–1914 ajo grumbulloi veshje, stoli, argjendari dhe objekte të përditshmërisë ballkanike, dhe i shpërndau ato në muzetë britanikë: te British Museum më 1914, te Bankfield Museum në Halifaks më 1935, si edhe te Pitt Rivers dhe Horniman. Letrat dhe dorëshkrimet e saj ruhen nga Royal Anthropological Institute, në këshillin e të cilit ajo bëri pjesë dhe ku, sipas jetëshkrimeve, u bë gruaja e parë zëvendëspresidente. Është një ironi e matshme e historisë sonë: një pjesë e mirë e provave materiale se si vishej e si jetonte malësia shqiptare para shkatërrimeve të shekullit XX ekziston sot sepse një angleze e paguajti biletën vetë.

Trashëgimia e një dëshmie

Durham nuk ishte shqiptare dhe nuk pretendoi kurrë të fliste në emër të shqiptarëve. Vlera e saj është pikërisht kjo: ishte e jashtme, e pavarur, pa kontratë me asnjë kancelari — dhe pikërisht prandaj dëshmia e saj peshoi. Në një shekull kur për shqiptarët shkruanin kryesisht ata që kishin interes t'i paraqisnin si të paligjshëm, ajo shkroi si ai që sheh. Sot një monument i saj rri në rrugën për në Theth dhe një rrugë në Shkodër mban emrin e saj — dy shenja të vogla për një borxh që shqiptarët e njohin edhe pa to.