Abdyl Frashëri

Kur vëllai i tij Naimi e kthente atdheun në varg dhe Samiu e projektonte në enciklopedi, Abdyl Frashëri (1839–1892) bëri punën më të rëndë e më të padurueshme të të tria: e ktheu idenë e Shqipërisë në një kërkesë politike, të shkruar zezë mbi të bardhë, të dorëzuar përpara perandorive. Ai nuk ishte poet dhe nuk pretendoi të ishte. Ishte deputet, organizator, diplomat — i pari shqiptar që guxoi t'i thoshte Stambollit dhe Fuqive të Mëdha se shqiptarët ishin një komb me kufij që duheshin njohur, jo një masë myslimanësh osmanë që copëtohej sipas oreksit të fqinjëve.

Nga Frashëri në Janinë

Abdyl Dume Frashëri lindi më 1839 në fshatin Frashër të Përmetit, i pari nga tetë fëmijët e një familjeje bejlerësh me tradita bektashiane. Ishte më i madhi i tre vëllezërve Frashëri që do t'i jepnin Rilindjes tri shtylla të ndryshme. Pas vdekjes së hershme të prindërve, familja u shpërngul në Janinë, qendrën intelektuale të Shqipërisë jugore, ku Abdyli u shkollua nën dijetarin Hasan Tahsini dhe mësoi greqishten, turqishten, arabishten, persishten e frëngjishten. Ky formim e bëri atë, ndryshe nga shumë bashkëkohës, një njeri që fliste njëkohësisht gjuhën e administratës osmane dhe gjuhën e diplomacisë evropiane — dy çelësa që do t'i përdorte gjatë gjithë jetës.

Më 1876–1877 ai shërbeu si deputet i vilajetit të Janinës në Parlamentin e parë osman. Aty mbajti një fjalim që goditi «despotizmin» dhe «injorancën», duke kërkuar reforma dhe arsim. Por mësimi i vërtetë i atyre viteve ishte tjetër: kur Rusia mundi Perandorinë Osmane dhe Traktati i Shën Stefanit (1878) u shpërndau fqinjëve sllavë e grekë toka të banuara nga shqiptarë, Abdyli e kuptoi se vetëm besnikëria ndaj Stambollit nuk mjaftonte për të mbrojtur atdheun. Duhej një zë i organizuar shqiptar.

• 1839 Lind në Frashër të Përmetit, i pari i tre vëllezërve Frashëri.
• 1876–77 Deputet i vilajetit të Janinës në Parlamentin e parë osman.
• 1877 Kryetar i Komitetit Shqiptar të Janinës dhe i Komitetit Qendror në Stamboll.
• 10 qershor 1878 Ndër arkitektët e Lidhjes së Prizrenit; kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme.
• janar 1879 Organizator i Kuvendit të Prevezës — pengon dorëzimin e Çamërisë te Greqia.
• pranverë 1879 Udhëheq delegacionin diplomatik të Lidhjes në Romë, Vjenë, Paris e Berlin.
• 1880 Kuvendi Kombëtar i Gjirokastrës; qeveri e përkohshme shqiptare.
• 1881 Ushtria e Dervish Pashës shtyp Lidhjen; arrestohet, dënohet me vdekje, pastaj me punë të rëndë.
• 1886 Lirohet nga burgu për arsye shëndetësore, me kushtin të heqë dorë nga politika.
• 23 tetor 1892 Vdes në Stamboll. Eshtrat sillen në Tiranë më 1978, për njëqindvjetorin e Lidhjes.

Komiteti i Janinës dhe Lidhja e Prizrenit

Më 1877 Abdyli u bë kryetar i Komitetit Shqiptar të Janinës dhe drejtues i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll. Aty u hartua një memorandum që kërkonte një vilajet të bashkuar shqiptar dhe reforma që afronin autonominë. Kur më 10 qershor 1878 rreth tetëdhjetë delegatë u mblodhën në Prizren, Abdyl Frashëri ishte ndër arkitektët e Lidhjes së Prizrenit — dhe u zgjodh kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme, pra de facto ministër i jashtëm dhe zëdhënës i lëvizjes përpara Portës së Lartë.

Roli i tij nuk ishte vetëm titull. Gjatë verës dhe vjeshtës së 1878-ës ai përshkoi vilajetin e Janinës duke ngritur komitete lokale dhe duke kërkuar mbështetjen e baballarëve bektashianë në teqe. Në teqenë e Frashërit u mblodhën dy kuvende ndërkrahinore — i pari në maj 1878, i dyti në qershor 1880 — ku u formulua kërkesa për bashkimin e katër vilajeteve shqiptare. Në janar 1879, si organizator kryesor i Kuvendit të Prevezës, ai pengoi dorëzimin e Çamërisë te Greqia. Lufta për kufijtë etnografikë po bëhej politikë konkrete.

Diplomacia që trokiti te Fuqitë e Mëdha

Ajo që e dallon Abdylin nga shumë udhëheqës krahinorë të kohës është kthesa e tij diplomatike. Në pranverë të 1879-ës ai udhëhoqi një delegacion të Lidhjes drejt kryeqyteteve evropiane. Bashkë me Mehmet Ali bej Vrionin dërgoi telegrame në Vjenë, Paris e Berlin, duke kundërshtuar pretendimet greke e serbe mbi tokat shqiptare. Në Romë u përpoq të fitonte simpatinë italiane dhe e refuzoi presionin për të bashkëpunuar me Greqinë, me fjalët e prera: «grekët nuk duan t'i njohin të drejtat tona.» Ishte hera e parë që një shqiptar i fliste Evropës jo si nënshtetas osman, por si përfaqësues i një kombi me kërkesa të vetat.

Programi i tij ishte i matur dhe realist, jo maksimalist: jo shkëputje e menjëhershme, por një vilajet i vetëm shqiptar, autonom, me të drejtën të mbrohej vetë nga oreksi i shteteve fqinje. Ishte e njëjta arkitekturë mendore që vëllai i tij Samiu do ta zhvillonte më vonë në librin programatik mbi të ardhmen e Shqipërisë — ideja se kombi duhej projektuar para se të lindte shteti. Për këtë logjikë mund të lexoni edhe te Sami Frashëri, enciklopedisti që projektoi shtetin; ndërsa zërin e brendshëm, shpirtëror të së njëjtës lëvizje e mban Naim Frashëri. Të tre së bashku janë vëllezërit Frashëri.

Nga kërkesa te kryengritja, nga kryengritja te burgu

Kur Porta dhe Fuqitë nuk dëgjuan, Lidhja kaloi nga peticioni te qeverisja faktike. Pas Kuvendit Kombëtar të Gjirokastrës më 1880, ku u vendos krijimi i një shteti autonom shqiptar, Abdyli shkoi në Dibër e pastaj në Prizren, ku u shpall një Qeveri e Përkohshme Shqiptare. Më 22 shkurt 1881 ai i dërgoi Stambollit një telegram personal, duke kujtuar se shqiptarët kishin mbrojtur shtetin osman për katër vjet pa marrë në këmbim bashkimin e vilajetit. Mesazhi ishte i qartë: durimi kishte një fund.

Reagimi osman ishte i ashpër. Më 1881, ushtria e Dervish Pashës shtypi qeverinë e përkohshme; Abdyl Frashëri u arrestua, u dënua fillimisht me vdekje, pastaj me punë të rëndë. Kaloi rreth tre vjet në kalanë-burg të Prizrenit, u transferua në Stamboll dhe u lirua më 1886 për arsye shëndetësore, me kushtin që të hiqte dorë nga politika. I sëmurë e i izoluar, ai prapë vazhdoi të shkruante te udhëheqës evropianë — mes tyre kryeministri italian Francesco Crispi — duke këmbëngulur se çdo copëtim i Shqipërisë do të ndizte rezistencë. Vdiq në Stamboll më 23 tetor 1892. Eshtrat e tij u sollën në Tiranë më 1978, për njëqindvjetorin e Lidhjes.

Trashëgimia: ideja u bë politikë

Abdyl Frashëri nuk e pa Shqipërinë e pavarur; vdiq njëzet vjet para 1912-ës. Por ai bëri diçka pa të cilën 1912-a do të ishte e pamundur: ktheu ndjenjën e përkatësisë në një kërkesë juridike e diplomatike, me hartë, kufij dhe argumente. Aty ku vargu i Pashko Vasës bëri kushtrimin moral, Abdyli ndërtoi skeletin politik. Ai i dha Rilindjes Kombëtare diçka që asnjë poezi s'mund ta jepte vetëm: provën se shqiptarët mund të organizoheshin, të negocionin dhe t'u flisnin perandorive si komb. Ky është pikërisht rrjeti shqiptar në veprim — një komb i mbajtur bashkë nga gjuha, besa dhe ndërgjegjja, që Abdyli e pajisi me zë politik para se të kishte shtet. Tre vëllezër, tri rrugë — dhe Abdyli ishte ai që ecte i pari në rrugën më të rrezikshme.