Ismail Qemali: burrështetasi që e nxori shtetin shqiptar nga letra në hartë

Më 28 nëntor 1912, ndërsa ushtritë e Ballkanit ndaheshin tokat shqiptare mes tyre, një burrë gjashtëdhjetë e tetëvjeçar ngriti në një ballkon të Vlorës flamurin me shqiponjën dykrenare dhe shpalli një shtet që Evropa nuk e kishte parashikuar. Ismail Qemali nuk e shpiku kombin — atë e kishin projektuar prej dekadash Frashërllinjtë, Lidhja e Prizrenit dhe Kongresi i Manastirit. Ai bëri diçka më të rrezikshme: e nxori projektin nga letra në hartë, në çastin e fundit para se rrjeti shqiptar të fshihej përfundimisht.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, ngriti flamurin dykrenar dhe shpalli shtetin shqiptar pikërisht ndërsa ushtritë ballkanike po i ndanin trojet mes tyre.
• Kishte kaluar tri dhjetëvjeçarë në majat e administratës osmane — vali i Bejrutit e i Tripolit, deputet i Beratit në Parlamentin Osman (1908–1912) — përvojë që ia bëri të qartë, më herët se shumicës, se perandoria po shembej.
• Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu autonominë më 17 dhjetor 1912, por kufijtë e vizatuar lanë rreth gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri.

Kush ishte

Ismail Qemali (Ismail Kemal bej Vlora) lindi më 16 janar 1844 në Vlorë, në një nga familjet më të mëdha e me ndikim të Shqipërisë jugore. U arsimua në gjimnazin Zosimea të Janinës — të njëjtën vatër dijeje që formoi edhe Frashërllinjtë — dhe hyri herët në administratën e Perandorisë Osmane, ku do të kalonte tri dhjetëvjeçarë në majat e shtetit.

Karriera e tij osmane ishte e gjatë dhe e lartë: nëpunës civil në provinca evropiane e aziatike, guvernator i disa qyteteve ballkanike, vali i Bejrutit dhe i Tripolit, dhe deputet për Beratin në Parlamentin Osman pas Revolucionit Xhonturk (1908–1912). Ishte një burrë shteti i mësuar me korridoret e Stambollit — dhe pikërisht kjo përvojë e bëri të kuptonte, më herët se shumica, se perandoria po shembej dhe se tokat shqiptare do të mbeteshin pre e fqinjëve nëse nuk vendosnin për veten.

Gara kundër ndarjes

Vjeshta e vitit 1912 ishte një garë me orë. Lufta e Parë Ballkanike kishte shpërthyer: Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria po e copëtonin Turqinë Evropiane, dhe ushtritë e tyre po hynin thellë në vilajetet me shumicë shqiptare. Plani i aleancës ishte i qartë — ndarja e trojeve shqiptare mes tyre, pa lënë vend për një shtet shqiptar.

Ismail Qemali e kuptoi se e vetmja mbrojtje ishte një akt politik që fuqitë e mëdha do të detyroheshin ta merrnin parasysh. Në shtator 1912 udhëtoi me Luigj Gurakuqin në Bukuresht, për t'u këshilluar me koloninë shqiptare; pastaj në Vjenë, ku u takua me zyrtarë të ministrisë austro-hungareze të jashtme; dhe nga Trieste lundroi drejt brigjeve shqiptare, duke arritur në Vlorë më 26 nëntor. Dy ditë më vonë, koha kishte mbaruar.

Kronologjia

• 1844 Lind më 16 janar në Vlorë.
• 1908–1912 Deputet për Beratin në Parlamentin Osman; figurë e qarqeve liberale.
• Shtator 1912 Udhëton në Bukuresht (me Gurakuqin) e më pas në Vjenë për të siguruar mbështetje para shpalljes.
• 26 nëntor 1912 Mbërrin në Vlorë nga Trieste, përmes Durrësit.
• 28 nëntor 1912 Kuvendi i Vlorës shpall Pavarësinë; Ismail Qemali ngre flamurin dhe lexon aktin.
• 4 dhjetor 1912 Formohet Qeveria e Përkohshme e Vlorës; ai zgjidhet kryeministër.
• 17 dhjetor 1912 Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njeh de facto autonominë shqiptare.
• 22 janar 1914 Jep dorëheqjen, ndërsa kontrolli kalon te Komisioni Ndërkombëtar dhe princi Vid.
• 1919 Vdes më 26 janar në Peruxha të Italisë, në mërgim.

Akti i Vlorës

Kuvendi i Vlorës nuk ishte një parlament i plotë — lufta i kishte penguar shumë delegatë të arrinin. Nga afro 79 të regjistruar nga krahinat, akti u nënshkrua nga rreth 40 delegatë (34 nënshkrime në ballë të dokumentit dhe 6 të tjera në shpinë). Por pak rëndësi kishte numri: ata flisnin në emër të një kombi që e kishte ndërtuar identitetin e vet — gjuhën, alfabetin, kujtesën — shumë kohë para se të kishte një shtet.

Flamuri që Ismail Qemali ngriti mbi Vlorë ishte i njëjti simbol — shqiponja e zezë dykrenare në fushë të kuqe — që kombi e mbante si trashëgim nga stema e Skënderbeut, katër shekuj e gjysmë më parë. Akti i pavarësisë nuk e shpiku Shqipërinë; ai e rikujtoi atë.

Rrjeti që u lejua të lindte — por jo të rritej

Këtu qëndron paradoksi që përshkon gjithë historinë moderne shqiptare. Pavarësia u shpall — por rrjeti që e shpalli u kufizua menjëherë. Vendimet për fatin e shtetit të ri u morën sërish në Evropë, pa shqiptarët në tavolinë: Konferenca e Ambasadorëve në Londër (dhjetor 1912) dhe Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit vizatuan kufijtë. Rezultati la rreth gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri — Kosovën te Serbia, Çamërinë te Greqia — dhe imponoi një princ të huaj, Vilhelm Vidin, mbi një qeveri që Ismail Qemali u detyrua ta dorëzonte në janar 1914.

Ishte e njëjta logjikë e Shën Stefanit dhe Berlinit të 1878-s, kur Lidhja e Prizrenit pa tokat shqiptare të ndahen pa u pyetur: fuqitë lejonin ekzistencën shqiptare vetëm aq sa u leverdiste ekuilibrit të tyre. Projekti i Sami Frashërit — qeveria, shkolla, kufijtë mbi letër — u bë shtet, por një shtet i cunguar. Rrjeti shqiptar arriti më në fund të nxirrte një flamur mbi një ballkon; nuk iu lejua të mbante nën të gjithë ata që e flisnin gjuhën.

Dhe pikërisht aty rri madhështia e Ismail Qemalit: jo se fitoi gjithçka, por se, në çastin kur gjithçka mund të humbiste, e detyroi botën të pranonte se shqiptarët ekzistonin si komb me të drejtën për shtet. Pas 28 nëntorit 1912, çështja nuk ishte më nëse Shqipëria do të lindte — por sa prej saj do të lejohej të jetonte.