Beteja e Nokshiqit (1879): fitorja që i mbajti Plava e Gucia shqiptare

Kongresi i Berlinit, në korrik 1878, ia caktoi Plavën e Gucinë Principatës së Malit të Zi — dy krahina malësore me shumicë të thellë shqiptare, të ndara mbi hartë nga diplomatët e Fuqive të Mëdha pa e pyetur asnjë nga banorët e tyre. Për një vit e gjysmë ajo vijë në letër nuk u bë vijë në tokë. Aty ku Traktati i Shën-Stefanit dhe pastaj Berlini vendosën një kufi, Lidhja e Prizrenit vendosi një ushtri malësorësh. Më 4 dhjetor 1879, në luginën e Nokshiqit mbi Gusi, ajo ushtri e ktheu mbrapsht kolonën malazeze dhe e mbajti tokën shqiptare. Beteja e Nokshiqit është ngjarja ku një vendim i Evropës u ndal me besë e me plumb.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Berlinit (korrik 1878) ia caktoi Plavën e Gucinë Malit të Zi — dy krahina malësore me shumicë shqiptare, të ndara mbi hartë pa u pyetur banorët.
• Më 4 dhjetor 1879, në luginën e Nokshiqit mbi Gusi, forcat e Lidhjes së Prizrenit e kthyen mbrapsht kolonën malazeze dhe e mbajtën tokën shqiptare.
• Beteja është ngjarja ku një vendim i Fuqive të Mëdha u ndal me qëndresën e armatosur të vetë krahinës.

Vendimi mbi një copë toke — dhe refuzimi i saj

Pas Luftës Ruso-Turke të viteve 1877–1878, Traktati i Shën-Stefanit e premtoi së pari, dhe Kongresi i Berlinit e ripohoi, kalimin e Plavës e Gucisë nën Malin e Zi. Perandoria Osmane, e detyruar t'i zbatonte këto vendime, u përpoq disa herë t'i dorëzonte krahinat pa gjak — por nuk gjeti kë t'ia dorëzonte: banorët nuk pranonin. Kur çdo rrugë diplomatike u mbyll, princi Nikollë i Malit të Zi vendosi, në shtator 1879, ta zgjidhte çështjen me armë. Ministri i luftës, vojvoda Ilija Plamenac, në konsultim me konsullin rus në Cetinë, përgatiti fushatën. Përballë tij nuk qëndronte Stambolli — që tërhiqej — por vetë krahina, e organizuar në Lidhjen e Prizrenit të themeluar një vit më parë.

Shtabi ushtarak i Lidhjes

Mbrojtjen e udhëhoqi Ali pashë Gucia, kajmekami i Gusisë dhe komandanti kryesor i Lidhjes në këtë krahinë. Rreth tij u mblodh një shtab që sot lexohet si një listë e brezit rilindës në armë: Jakup Ferri, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Filip Çeka, Jusuf Sokoli, e krerët e Rugovës me Qelë Shabanin. Ata nuk kishin pas shpine as ushtri të rregullt e as thesar shtetëror; kishin rreth dy mijë luftëtarë të mbledhur fis më fis, të financuar nga vakëfi i krahinës dhe të lidhur nga besa. Ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit shqiptar: jo institucioni me buxhet, por lidhja farefisnore e besëlidhja që e mbante një botë malësore të organizuar para çdo shteti kombëtar.

4 dhjetori 1879: pusia në luginën e Nokshiqit

Malazezët sulmuan me rreth katër mijë ushtarë, të komanduar nga Marko Milani (Marko Miljanov) — një nga vojvodët më të njohur të kufirit. Përleshja nisi si një ndeshje pararojash te Velika, por kur dy batalionet malazeze u lëshuan përpara pa siguruar krahët, forcat e Lidhjes i rrethuan në luginën e ngushtë të Nokshiqit. Lufta u bë trup me trup. Kolona malazeze u thye dhe u tërhoq. Për humbjet, burimet ndryshojnë ndër vite — dhe Zhurma i shënon të dyja pa i fryrë: etnografi rus Pavel Rovinski regjistroi rreth 109 të vrarë e 115 të plagosur malazezë, ndërsa historiografia shqiptare (Historia e Popullit Shqiptar) jep shifra të rrumbullakëta prej rreth treqind rënësh nga secila anë, me humbje shqiptare deri në treqind e katërqind veta. Mes tyre ra Jakup Ferri — komandanti që u bë menjëherë hero i këngës popullore.

Kuçi kundër Kuçit: kufiri që ndau një botë

Nokshiqi mban brenda vetes paradoksin që e përcakton gjithë kufirin verior. Jakup Ferri, që ra për Plavën, ishte malësor nga fisi i Kuçit; ndër batalionet malazeze që sulmonin qëndronin po ashtu Kuçi, Vasojeviqë e Bratonozhiqë — fise kufitare të një bote të vetme malësore, të ndara nga feja, nga shteti dhe tani nga fronti. Vetë Marko Milani vinte nga Kuçi. Vija e Berlinit nuk ndau armiqtë nga miqtë; ndau farefisin nga farefisi. Nuk është rastësi që vojvoda malazez, në kujtimet e veta për nderin e trimërinë, do të shkruante më vonë me admirim për besën e maleve shqiptare që kishte parë përballë. Denimi i rrjetit shqiptar nuk qe gjithnjë sëpata e huaj; shpesh qe kufiri që i ktheu vëllezërit e maleve në ushtarë të dy flamujve.

Janari 1880 dhe fitorja që mbeti

Nokshiqi nuk e mbylli çështjen; e ktheu. Në fillim të janarit 1880 Mali i Zi përqendroi rreth nëntë mijë ushtarë — njëzet e pesë batalione — përgjatë kufirit. Shtabi i Lidhjes mobilizoi rreth shtatë mijë luftëtarë: katër mijë vendës dhe tre mijë vullnetarë të ardhur nga gjithë trojet shqiptare. Më 8 janar 1880, forcat shqiptare nën Kurt Asllanin dhe Nure Kurtin ndërmorën një ofensivë kundër pozicioneve malazeze te Velika, Pepaj e Arzhanica; pas luftimeve të ashpra malazezët u tërhoqën, dhe shqiptarët u kthyen te kufiri i mëparshëm më 9 janar. Fitorja u pagua me jetën e të dy komandantëve, Kurt Asllanit e Nure Kurtit. Rezultati ishte i qartë: Plava e Gucia mbetën shqiptare. Fuqitë e Mëdha, të detyruara të gjenin një zgjidhje tjetër, i dhanë Malit të Zi Ulqinin në vend të tyre në nëntor 1880 — një këmbim që tregon se sa e vërtetë ishte fitorja e maleve.

Trashëgimia: një "Normandi e harruar"

Beteja e Nokshiqit u vlerësua qysh atëherë si një nga betejat më të organizuara ushtarake të Lidhjes së Prizrenit — një nder ushtarak e politik i lëvizjes kombëtare në lindje të saj. Kujtesa popullore e ruajti më fort se librat: Jakup Ferri e Ali pashë Gucia hynë njëherazi në eposin shqiptar dhe në atë boshnjak të krahinës, dëshmi se lavdia e tyre e kapërceu edhe kufirin fetar. Studiues të sotëm e kanë quajtur Nokshiqin "Normandia e harruar e shqiptarëve" — fitorja mbrojtëse që i mbajti dy krahina brenda trupit kombëtar për tridhjetë e tri vjet të tjerë, derisa Mali i Zi i aneksoi Plavën e Gucinë më 1912. Nokshiqi nuk kërkon të lexohet si viktimë; është kujtim fitoreje — dëshmi se një botë e organizuar para shtetit dinte të mbronte tokën e vet kur harta e Evropës u përpoq t'ia hiqte nën këmbë.

Burimet

• Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II, Akademia e Shkencave e Shqipërisë — "Mbrojtja e Plavës dhe e Gucisë (tetor 1879 – janar 1880)".
• Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881, Tiranë.
• Zymer U. Neziri, "Beteja e Nokshiqit dhe 140 vjet të famës së saj", Gazeta Dielli / Radio Kosova e Lirë, 2019.
• Marko Miljanov (Milani), Shembuj të burrërisë e të trimërisë (Primjeri čojstva i junaštva), Cetinë 1901 — dëshmi bashkëkohore për besën e maleve shqiptare.