Kongresi i Manastirit (1908)

Në nëntor të vitit 1908, në një qytet osman të quajtur Manastir — sot Manastiri (Bitola), në Maqedoninë e Veriut — u mblodhën burra dhe një grua që s'kishin as shtet, as kufij të njohur ndërkombëtarisht, as ushtri. Kishin diçka tjetër: një gjuhë të folur në tri fe, në dhjetëra qytete të Perandorisë Osmane dhe në komunitete të shpërndara larg saj, nga Kajroja te Bukureshti, nga Kalabria e Arbëreshëve te Amerika e emigrantëve të parë. Ajo që u vendos në ato tetë ditë nuk qe as luftë, as traktat, por një alfabet — dhe pikërisht sepse dukej kaq modest, u bë një prej akteve më të mëdha të vetëpërcaktimit që shqiptarët e bënë përpara se të kishin shtet. Katër vjet para pavarësisë, kombi zgjodhi vetë se si do të shkruante veten.

Pse ka rëndësi

• U mbajt nga 14 deri më 22 nëntor 1908, i thirrur nga klubi «Bashkimi»; sipas burimeve morën pjesë rreth 50 veta, prej tyre rreth 32 delegatë me të drejtë vote, nga më shumë se njëzet qytete e komunitete mërgimi.
• Deri atëherë shqipja shkruhej njëkohësisht me shkronja latine, greke dhe arabe, secila e lidhur me një traditë fetare a krahinore; pas Revolucionit Xhonturk presioni osman për shkrimin arab e bëri zgjedhjen politike, jo teknike.
• Kryesoi Mid'hat Frashëri; komisionin e alfabetit e kryesoi Gjergj Fishta, bashkë me Ndre Mjedën, Luigj Gurakuqin, Shahin Kolonjën, Bajo Topullin e Sotir Pecin.

Konteksti: një komb pa alfabet të përbashkët

Deri në fillim të shekullit XX, shqipja shkruhej me disa sisteme njëkohësisht, secili i lidhur me një traditë fetare ose rajonale: në veri katolik, me shkronja latine të përdorura prej kishës dhe misionarëve; në jug ortodoks, herë-herë me shkronja greke; në zona myslimane, me alfabetin arab, të lidhur me shkollimin fetar dhe me administratën osmane. Përpjekjet e para për t’i dhënë shqipes shkronja të vetat nisën qysh më herët: Naum Veqilharxhi kishte hartuar një alfabet tërësisht origjinal më 1844, mundimi i parë serioz për një shkrim autokton. Sami Frashëri kishte propozuar që në vitin 1879 një alfabet kompromisi — i njohur si alfabeti i Stambollit — që përzinte shkronja latine me disa shkronja me prejardhje greke a sllave dhe me disa shenja të shpikura posaçërisht, në përpjekje për ta bashkuar vendin pa e privilegjuar asnjë traditë. Ai u përhap në një pjesë të botimeve rilindëse, por s'e zëvendësoi kurrë krejtësisht larminë. Siç e ka dokumentuar historiani Stavro Skendi te studimi i tij mbi zgjimin kombëtar shqiptar (1878–1912), rrjeti i klubeve kulturore — 'Bashkimi' i Manastirit mes tyre — ishte pikërisht infrastruktura shoqërore që e mbante gjallë këtë bisedë mbi alfabetin nëpër qytete e kontinente, në mungesë të çdo shteti që ta bënte këtë zyrtarisht. Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 solli një hapje të shkurtër shtypi dhe shoqatash, por edhe presion nga qarqe osmane që të favorizohej shkrimi arab për shqipen, si shenjë pajtueshmërie me perandorinë dhe fenë zyrtare — një presion që e bënte vetë zgjedhjen e alfabetit një çështje politike, jo thjesht teknike.

Kush u mblodh në Manastir

Kongresi u thirr nga klubi 'Bashkimi' i Manastirit dhe u zhvillua nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Sipas burimeve, morën pjesë rreth 50 veta, prej të cilëve rreth 32 ishin delegatë me të drejtë vote — shifra që studiuesit i japin me kujdes, pasi listat e kohës nuk janë të plota apo krejtësisht të përputhura. Ata përfaqësonin klube e shoqata nga më shumë se njëzet qytete e komunitete, nga Stambolli, Selaniku, Shkodra, Korça e vetë Manastiri, deri te bashkësitë e mërgimit në Egjipt, Rumani, Itali (mes arbëreshëve) dhe Shtetet e Bashkuara. Vetë gjeografia e listës së pjesëmarrësve është pjesë e mesazhit: një komb i shpërndarë në katër cepe të Mesdheut dhe përtej, që gjeti mënyrë të flasë me një zë. Kryesoi kongresin Mid'hat Frashëri, bir i Abdyl Frashërit dhe nip i Sami dhe Naim Frashërit — një vazhdimësi e drejtpërdrejtë me brezin që kishte themeluar Lidhjen e Prizrenit e letërsinë rilindëse. Në komisionin e alfabetit u përfshinë figura si famullitari e poeti françeskan Gjergj Fishta, që e kryesoi vetë komisionin, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Shahin Kolonja, Bajo Topulli, Sotir Peci dhe Grigor Cilka. E vetmja grua pjesëmarrëse ishte Parashqevi Qiriazi, e ardhur bashkë me të vëllanë, Gjergjin — ndër zërat më të hershëm femërorë në jetën publike shqiptare.

Beteja e alfabeteve

Në sallë u përballën në thelb tri sisteme. Alfabeti i Stambollit i Sami Frashërit, i vjetër tashmë tridhjetë vjet, kishte avantazhin e traditës, por edhe shkronjat e tij të shpikura e bënin të vështirë për shtypshkronjat evropiane. Alfabeti latin i quajtur 'i Bashkimit', i lidhur me traditën e Shkodrës katolike, ishte më i thjeshtë, më i njohur ndërkombëtarisht dhe më i lehtë për shtyp, por për disa delegatë myslimanë mbante erë 'perëndimizimi' dhe rrezik të keqinterpretohej si largim nga bota osmane. Alfabeti 'Agimi' i Ndre Mjedës përfaqësonte një rrugë të tretë, po ashtu latine në bazë, me përpjekje për zgjidhje ortografike vetjake. Debati nuk ishte thjesht teknik: zgjedhja e shkronjave mbante peshën e pyetjes se ku e shihte veten kombi — brenda kornizës osmano-islame apo në një rrugë evropiane të pavarur. Siç vë në dukje historiani George Gawrych te studimi i tij mbi Shqipërinë e fundit të epokës osmane, vetë autoritetet e perandorisë e panë çështjen e alfabetit si çështje besnikërie politike, jo thjesht ortografie. Reagimi nuk vonoi: autoritetet osmane dhe kleri konservator e panë shkronjën latine si shenjë shkëputjeje dhe mbështetën fushata për të ruajtur shkrimin arab, që kulmuan me tubime pro-arabe në vitet 1909–1910.

Vendimi

Për të shmangur një përçarje që do të dëmtonte më shumë se sa do të ndihmonte, kongresi zgjodhi kompromis: miratoi njëkohësisht dy alfabete — atë të Stambollit të Sami Frashërit dhe një alfabet të ri, tërësisht latin, të përpunuar nga komisioni. Në praktikë, vendimi ishte një armëpushim, jo një fitore e qartë. Por dinamika e viteve në vazhdim shkoi qartazi drejt shkronjës latine: shtypshkronjat evropiane e përdornin më lehtë, shkollat shqiptare në themelim e sipër e gjenin më praktike, dhe Kongresi i dytë i Manastirit, në prill 1910, e pranoi alfabetin latin për shkollat shqipe, ndonëse miratimin përfundimtar ia la një kongresi të ri në Janinë. Alfabeti shqip me 36 shkronja që përdoret sot rrjedh, në thelb, pikërisht nga linja latine e 'Bashkimit', e dalë nga ai proces.

Pse kishte rëndësi

Rëndësia e Kongresit të Manastirit nuk qëndron te vetë grafia — te forma e shkronjave — por te akti. Një komb pa shtet, i ndarë mes tri feve dhe dhjetëra dialekteve, i shpërndarë nëpër një perandori në rrënim dhe nëpër diasporë, vendosi vetë, me delegatë të zgjedhur, si do të shkruante gjuhën e vet, në kundërshtim të hapur me presionin që favorizonte shkrimin arab si shenjë lojaliteti osman. Ky ishte një akt vetëqeverisjeje kulturore katër vjet para se të vinte pavarësia politike e 1912-s — dëshmi që kombi e kishte ndërtuar tashmë vetveten përpara se t'i njihej kufiri. Alfabeti i vetëm bëri të mundur atë që deri atëherë ishte i copëzuar: shkolla shqipe të njëjta nga Shkodra në Korçë, gazeta që lexoheshin njësoj në Boston si në Stamboll, libra që qarkullonin mes klubeve pa pengesën e tri sistemeve shkrimi rivale.

Trashëgimia

Çdo faqe shqip e shkruar sot — çdo gazetë, çdo tekst shkollor, çdo mesazh — mbart, pa e ditur shpesh, vendimin e nëntorit 1908. Alfabeti me 36 shkronja që fëmijët mësojnë sot në Prishtinë, Tiranë, Shkup, Kalabri apo Çikago nuk qe dhuratë e askujt, as imponim i një force të jashtme; ishte zgjedhje e vetë kombit, e diskutuar, e kundërshtuar, e negociuar dhe më në fund e vendosur nga delegatë që erdhën me ditë udhëtimi nga katër anë të botës për t'u ulur në një sallë të Manastirit. Rrjeti që i mbante bashkë — gjuha, letërsia, klubet, korrespondenca mes mërgatës dhe atdheut — gjeti në atë kongres formën e vet më konkrete: një kod i përbashkët shkrimi, i zgjedhur para se të kishte flamur zyrtar mbi të cilin të shkruhej.