Gjergj Arianiti

Një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin mbi Krujë, një burrë tjetër e kishte provuar tashmë me shpatë se osmani mund të mundej. Gjergj Arianiti — që kronikani bizantin Laonik Halkokondili e quan thjesht Arianit Komneni — shpartalloi dy ushtri sulltanore në luginën e Shkumbinit dhe u nderua nëpër Evropë si «mbrojtës i lirisë». Nga gjaku i tij do të vinte Donika, dhe nga Donika çdo pasardhës i Kastriotëve. Ai është nyja e fshehur e rrjetit shqiptar: prova se legjenda e Skënderbeut nuk lindi nga toka boshe.

Kush ishte

Gjergj Arianiti (rreth 1383–1462) ishte një nga princat më të fuqishëm të Arbërisë mesjetare — zot i një principate që në kulmin e vet shtrihej nga Mallakastra në jug të Vlorës deri në Dibër e Manastir. Shtëpia e tij, Arianitët, është ndër më të vjetrat e vendit: dokumentet latine dhe ato të Mbretërisë së Napolit e gjurmojnë me siguri që nga shekulli XIII, ngjitur me Muzakajt, Thopiajt e Balshajtë. Emrin e dytë Komnen familja e mbante që nga mesi i shekullit XIV, për ta veshur autoritetin me purpurin e dinastisë perandorake bizantine — një pretendim që historianët e trajtojnë me kujdes, por që tregon se sa thellë e ndienin këta princa peshën e historisë mbi supet e tyre.

Principata mes detit dhe malit

Ndryshe nga shumica e fisnikëve, Arianiti mbante dy kryeqendra: Kaninën pranë bregut, që sillte aleatët e detit — Venedikun, Napolin, Raguzën — dhe Sopotin lart në malet lindore, që fshihte luftëtarët kur vinte ushtria. Ishte gjeografia e një burri me një këmbë në det e me tjetrën në mal. Martesa me Marie Muzakën i shtoi toka e prestigj, duke lidhur dy nga shtëpitë e mëdha të Arbërisë së copëtuar që kishte dalë në dritë pas shembjes së Perandorisë Serbe më 1355. Ky copëzim ishte njëkohësisht fuqia dhe mallkimi i principatave: secila mbante kështjellat, ushtrinë e diplomacinë e vet, por asnjëra nuk kishte ende besëlidhjen që i bënte të gjitha një trup.

Kryengritja e 1432–1436: prova e madhe

Goditja që e zgjoi Arbërinë erdhi nga vetë reformat osmane. Kur Porta nisi të zëvendësonte fisnikërinë vendase me timarlinj turq dhe të vendoste tatimet e veta, princat shqiptarë e kuptuan se nuk bëhej fjalë vetëm për nënshtrim, por për zhdukje. Më 1432, kur Andrea Topia mundi një forcë të vogël osmane në Shqipërinë e mesme, flaka u përhap; krahas Arianitit u ngritën Gjon Kastrioti — ati i Skënderbeut — Depë Zenebishi e Nikollë Dukagjini.

Ishte Gjergj Arianiti ai që korri fitoret më të bujshme. Në dimrin e 1432, Sulltan Murati II dërgoi rreth 10.000 ushtarë nën Ali Beun, që marshuan përgjatë Via Egnatia-s deri në luginën e Shkumbinit — ku u zunë në pritë dhe u shpartalluan nga forcat e Arianitit. «Arianit Komneni korri një fitore të lavdishme», shkruan Halkokondili. Në gusht 1434 një ekspeditë e dytë osmane u thye sërish prej tij në jug-qendër të vendit, dhe lajmi i këtyre fitoreve përshkoi Evropën. Por kryengritja nuk e gjeti fundin e lavdishëm: rrethimet e gjata — si ai i Gjirokastrës — u dhanë osmanëve kohë të mblidhnin forca nga çdo cep i Perandorisë dhe ta shtypnin valën kryesore deri në fund të 1436-s. Mësimi ishte i hidhur dhe i pagabueshëm.

Nga fitorja te mësimi: pse u desh Lezha

Ai mësim — se fitoret e veçanta nuk mjaftojnë pa një komandë të vetme — do të bëhej guri i themelit i Lidhjes së Lezhës tetë vjet më vonë. Kur më 1444 Skënderbeu mblodhi në Lezhë Arianitët, Dukagjinët, Topiajt e Muzakajt, ai nuk po e krijonte rezistencën nga hiçi: po u jepte një kokë të vetme trupave që tashmë dinin të luftonin. Gjergj Arianiti ishte ndër princat kryesorë të besëlidhjes, dhe forcat e tij u panë sërish në veprim gjatë betejave të para e gjatë rrethimeve të Krujës më 1450. Kjo është e njëjta logjikë që katër shekuj më vonë do të përsëritej te Lidhja e Prizrenit: shqiptarët dinin të fitonin beteja, por fituan komb vetëm kur mësuan të vepronin si një rrjet i vetëm.

Gjaku që bëri Kastriotët

Lidhja mes Arianitit dhe Skënderbeut u vulos mbi të gjitha me gjak e farefisni. E bija e Arianitit, Andronika — e njohur në histori si Donika Kastrioti — u martua me Skënderbeun më 1451, duke bashkuar dy shtëpitë më të mëdha të Arbërisë në një trung të vetëm. Marrëdhënia mes dy burrave nuk qe gjithnjë pa tension — Arianiti ruajti diplomacinë e vet të pavarur me Napolin e Venedikun dhe u tërhoq përkohësisht pas rënies së Beratit — por gjaku mbeti gjak, dhe nipi i tij do të mbante emrin Kastriot. Pa Arianitin nuk ka Donikë; pa Donikën nuk ka pasardhës të Skënderbeut.

Komnenët në mërgim

Kur Kruja ra më 1478 dhe Shkodra një vit më vonë, shtëpia e Arianitit u shpërnda drejt Italisë, ashtu si e gjithë aristokracia shqiptare e kohës. Senati i Venedikut u njohu tre djemve të Gjergj Arianitit titullin Patricë Venedikas — një konfirmim i peshës që kjo familje kishte ende në politikën adriatike. Ndër ta shquhet Kostandin Komnen Arianiti, që në mërgim ndërtoi një karrierë të gjerë diplomatike në administratën pontifikale nën Papa Sikstin IV, duke e mbajtur gjallë çështjen shqiptare në oborret e Evropës për më shumë se katër dekada. Kështu, edhe pasi ranë kështjellat, Komnenët e Arbërisë nuk pushuan së qeni një zë — thjesht e ndërruan fushëbetejën nga mali te salla.

Të kujtosh Gjergj Arianitin do të thotë të kujtosh se historia jonë nuk nis me një hero të vetëm, por me një rrjet princash që e provuan, secili në kohën e vet, se liria mund të mbahej — dhe që na lanë mësimin se ajo mbahet vetëm bashkë.